اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُضِل‌َّ قَوماً بَعدَ إِذ هَداهُم حَتّي يُبَيِّن‌َ لَهُم ما يَتَّقُون‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (115)
خداوند گمراه نميفرمايد قومي را که هدايت فرمود تا آنکه بيان فرمايد براي آنها چيزهايي که بايد از آنها پرهيز کنند محققا خدا بهر چيزي دانا است.
مسئلة- تا حجت بر خلق تمام نشود و راه هدايت و ضلالت را بآنها نشان ندهد خداوند مؤاخذه نميفرمايد وَ ما کُنّا مُعَذِّبِين‌َ حَتّي نَبعَث‌َ رَسُولًا اسري آيه 16 وَ ما کان‌َ رَبُّک‌َ مُهلِک‌َ القُري حَتّي يَبعَث‌َ فِي أُمِّها رَسُولًا قصص آيه 59، در اينکه آيه هم ميفرمايد وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ هرگز خداوند رءوف رحيم لِيُضِل‌َّ قَوماً بضلالت و عذاب نمياندازد قوما قومي را بَعدَ إِذ هَداهُم يعني بعد از فرستادن انبياء و تشرف آنها بدين حق و تصديق انبياء حَتّي يُبَيِّن‌َ لَهُم ما يَتَّقُون‌َ يعني تا بيان تکاليف نشده و دستور واجب و حرام نيامده مؤاخذه نميفرمايد بر ترک واجب و فعل حرام و لکن بعد از آمدن تکليف و تماميت شرائط تکليف اگر کسي مخالفت کرد مستحق عقوبت ميشود و گفتند شرائط تکليف چهار است: بلوغ، عقل، قدرت، علم لکن اينها مختلف هستند.
اما بلوغ و عقل شرط اصل تکليف است يعني صبي و مجنون از مورد تکاليف
جلد 8 - صفحه 325
خارجند بکلي. و اما قدرت شرط حسن الخطاب است يعني خطاب بعاجز قبيح است چون قدرت بر امتثال ندارد. و اما علم شرط تنجيز تکليف است زيرا اگر شرط اصل تکليف باشد دور لازم ميآيد چون تکليف اگر موقوف بر علم باشد علم هم تا تکليف نيايد حاصل نميشود دور است پس تکليف بر جاهل هست لکن منجز نيست که مورد عقوبت باشد مشروط بر اينکه جهلش از روي قصور باشد نه از روي تقصير جاهل مقصر معاقب است لذا گفتند (الجاهل کالعامد) و فرداي قيامت دارد در خبر که سؤال ميشوند بخطاب
(هلا عملت)
اگر بگويد نميدانستم خطاب ميشود
(هلا تعلمت)
و شرائط خاصه هم از براي تکاليف داريم مثل اکراه و اضطرار و نسيان و سهو که بايد نباشد که اگر باشد مؤاخذه نميشود چنانچه مفاد حديث رفع است و اينها غير از شرائط خصوصيست براي بعض تکاليف که در فقه متعرضند إِن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ ميداند کي استحقاق دارد و کي معذور است تنبيه- اينکه حکم عدم مؤاخذه در غير مستقلات عقليه است که عقل حکم بحسن ملزم و قبح ملزم ميکند آنجا در مخالفت استحقاق عقوبت هست زيرا يکي از ادله احکام عقل است که چهار دليل داريم، کتاب، سنّة، اجماع، عقل که ادله اربعه نامند.