تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ (36)
بعد از آن بيان حال آدم و حوّا را فرمايد که:
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها: پس بلغزانيد آدم و حوّا را شيطان از آن درخت
«1» معانى الاخبار، صفحه 124، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 121
به وسوسه، يعنى بوسيله آن درخت موجب صدور زلّت از آنها شد.
فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِيهِ: پس خارج نمود آن دو را از آنچه بودند در آن، از بهشت و رتبه عظيمه و درجه رفيعه و اصناف نعمت و کرامت.
محدث جزائرى و فيض کاشانى بيان نموده‌اند که: چون شيطان از مقام قرب رانده شد، قادر نبود داخل بهشت شود. به ديوار بهشت برآمده مار را ديد. گفت: مرا داخل بهشت نما، در عوض اسم اعظم را به تو تعليم کنم.
مار گفت: ملائکه حافظين بهشت مى‌بينند. شيطان گفت: مرا داخل در دهان و برهم گذار آن را تا داخل بهشت شوم. مار چنين کرد، لذا سمّ در انياب مار، مکان جلوس شيطان واقع شد. چون او را داخل نمود، اسم اعظم را پرسيد. شيطان گفت: اگر من اسم اعظم مى‌دانستم، محتاج تو نبودم. خود را به آدم و حوّا نمود و مشغول گريه شد. پرسيدند: چرا گريه کنى؟ گفت براى موت شما و زوال نعمت از شما. گفتند: علاج چيست؟
گفت: خوردن از اين درخت موجب خلود است. گفتند: نهى شده، گفت:
اين درخت نيست و قسم خورد که من ناصحم. چون آدم و حوا گمان نداشتند که کسى به دروغ به نام حق تعالى قسم ياد کند، لذا سخن او را قبول و از درخت خوردند. لا جرم از بهشت خارج شدند.
وَ قُلْنَا اهْبِطُوا: و فرموديم ما آدم و حوا را بعد از خوردن شجره، پائين رويد و فرود آئيد از بهشت به مکان پست که دنيا است، و از اين مقام عالى دور شويد و به زمين هبوط کنيد. بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ: در حالتى که بعضى از شما بعضى ديگر را دشمن هستيد؛ چه شيطان و ذرّيه او دشمن آدم و ذريه او هستند و بالعکس. دشمنى شيطان و شياطين به جهت کفر و طغيان است، و لکن عداوت آدم و ذرّيه او به سبب ايمان و اذعان است.
على بن ابراهيم قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: پس فرود آمد آدم عليه السّلام به صفا، چون صفى اللّه به او نازل شد، لذا صفا ناميده شد و حوّا بر مروه آمد، چون مرئه به او فرود آمد، مروه ناميده شد. پس آدم عليه السّلام چهل روز ساجد و گريه مى‌نمود، جبرئيل
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 122
عليه السّلام نازل شد و گفت: آيا خداى تعالى به قدرت خود تو را خلق ننمود و از عالم امر روح به تو عطا و تو را مسجود ملائکه قرار نداد؟ آدم عليه السّلام گفت: بلى. جبرئيل گفت: خدا تو را از شجره منهيّه نهى فرمود، چرا تناول کردى؟ آدم عليه السّلام گفت: ابليس قسم ياد نمود به خدا که ناصح شما هستم، و من گمان نداشتم خلقى از مخلوقات جرئت نمايد قسم دروغ را به ذات حق «1».
وَ لَکُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ: و براى شما و ذريه شماست در زمين قرار و آرامگاه، يا محلّ بهره و منفعت شما تا هنگام رسيدن آجال، يا وقت قيام قيامت.
تبصره: در منهج مروى است که حق تعالى به سبب سه چيز بر آدم ترحم فرمود: حياء، و بکاء، و دعاء.
اما حياى او به مرتبه‌اى بود که شهرين حوشب نقل نموده که چون آدم به زمين آمد، سيصد سال از شرمسارى سر بلند ننمود و آسمان را نديد.
و امّا گريه او به درجه‌اى بود که در احاديث وارد شده که اگر گريه اهل دنيا را نسبت دهند به گريه حضرت داود عليه السّلام، گريه او بيشتر بود؛ اگر گريه اهل عالم و داود عليه السّلام را نسبت به گريه حضرت نوح عليه السّلام ملاحظه کنند، بکاء نوح عليه السّلام زيادتر باشد؛ و اگر گريه تمام عالميان و حضرت داود عليه السّلام و نوح عليه السّلام را نسبت به گريه حضرت آدم عليه السّلام مقايسه کنند، هر آينه گريه آدم عليه السّلام از همه بيشتر باشد.
و امّا دعاء او، متوسّل شد به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اهل بيت عصمت عليهم السلام «2».
«1» تفسير علىّ بن ابراهيم، جلد اوّل، صفحه 44.
«2» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 163.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 123