تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما کادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (117)
ج5، ص 223
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِ: هر آينه بتحقيق بازگشت فرمود به قبول توبه به سبب پيغمبر. وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ: بر مهاجرين و انصار آن جماعتى که کاره بودند مر غزوه تبوک را به طبع نه به عناد، حق تعالى بواسطه وجود رحمة للعالمين، بر ايشان رحمت فرمود به قبول توبه آنها و اعطاء ثواب.
تبصره- چون به براهين قاطعه و دلايل متقنه، ثابت گرديده عصمت انبياى عظام و تنزه ايشان از اتيان ذنوب و آثام، و چند برهان ذکر شود:
برهان اول- فرمايش فاضل مقداد: اگر انبياء معصوم نباشند، هر آينه منتفى شود فايده بعثت، و لازم باطل، پس ملزوم نيز باطل باشد، بيان ملازمه آنکه: بر فرض جواز معصيت بر ايشان، حاصل نشود وثوق به صحت قول ايشان به سبب جواز کذب در اين صورت بر آنها. بنابراين وقتى وثوق منتفى شد، به انقياد امر آنها، پس فايده بعثت لغو، و آن محال خواهد بود.
برهان 2- بر فرض صدور معصيت مقبول الشهاده نباشند به دليل فرمايش الهى «إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا» «1» که تبين در قول فاسق واجب است، لکن انبياء شاهد عدلند از جانب خدا، زيرا واضع دين قويم، و هادى صراط مستقيم، و شاهد امتند روز قيامت لقوله تعالى «وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيْکُمْ شَهِيداً» «2» پس مقبول الشهاده بودن، لازمه دارد عصمت را.
برهان 3- حصول غرض الهى از بعثت انبياء موقوف است به عصمت ايشان، پس اگر عصمت نباشد نقض غرض الهى لازم آيد، لکن نقض غرض الهى ممتنع است، نتيجه دهد که عصمت انبياء واجب باشد. و براى اثبات همين سه برهان کافى است.
«1» سوره حجرات آيه 6.
«2» سوره بقره آيه 143.
ج5، ص 224
پس چون عصمت بحکم عقل ثابت شد، لازم آمد تأويل آيه شريفه به وجوهى:
1- تبرى ذمه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله است از تعلق به ذنوب.
2- آيه شريفه براى برانگيختن به توبه است، يعنى هيچکس نيست که محتاج به توبه و استغفار نباشد حتى پيغمبر و اصحاب او، چه هر کس را مقامى است که مادون او نسبت به او منقصت خواهد بود، و مقام نبوى «انا فانا» در ترقى است، پس هر مرتبه‌اى از مراتب، نسبت به مافوق آن ناقص باشد، لذا استغفار لازم آيد که «حسنات الابرار سيّئات المقرّبين».
3- ذکر پيغمبر براى آنست که تا مقدمه توبه امت باشد و توبه تابع به مقدم تصحيح پذيرد.
4- در مجمع «1» و تفسير جرجانى «2» مذکور است که چيزى که موجب توبه باشد از آن حضرت صادر نشده به جهت دلايل داله بر وجوب عصمت انبيا، اما ذکر توبه آن حضرت به سبب آنکه موجب توبه مهاجر و انصار باشد، چه امت، تابع پيغمبر خودند در جميع اقوال و افعال.
5- فخر رازى گويد: «3» حروف الجارّة بعضها عن بعض يعنى حروف جاره بعضى از بعضى نايب شوند، بنابراين چه مانعى دارد که «على» در آيه به معنى «با» باشد و «واو» به معنى «على» پس معنى آيه چنين شود «لقد تاب اللّه بالنّبىّ على المهاجرين و الانصار» يعنى حق تعالى بازگشت فرمود به سبب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر مهاجرين و انصار، چنانچه در مجمع «4» از حضرت رضا و در احتجاج از حضرت صادق عليهما السلام نقل شده قرائت بدين مضمون.
بعد از آن وصف مهاجرين و انصار را فرمايد: الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ: آن کسانى که متابعت و پيروى نمودند پيغمبر را. فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ: در زمان تنگى و
«1» مجمع ج 3 ص 80.
«2» (منهج ج 3 ص 337.
«3» (مجمع ج 3 ص 80)
«4» مجمع ج 3 ص 80.
ج5، ص 225
عسرت. لشکر تبوک را جيش العسرة مى‌گفتند به جهت آنکه عسرت عظيم ايشان را بود، هم از حيث مرکب که هر ده نفر يک شتر داشتند، و هم در غذا که هر دو نفر روزى به يک خرما به سر مى‌بردند، و هم در آب که با وجود قلت مرکب شتر را مى‌کشتند و به رطوبات امعاء و احشاء آن دهن خويش تر مى‌کردند، و هم هوا که به غايت گرم بود، چنانچه مفسرين «1» از جابر بن عبد الله انصارى روايت نموده که: مهاجر و انصار را سه عسرت بود: عسرت آب و عسرت زاد و عسرت مرکب و خستگى هم علاوه بر اين سه شد. اما عسرت مرکب: هر ده نفر را يک شتر و به نوبت سوار مى‌شدند. زاد آنها خرماى بد طعم و روغن گاو متغير شده، با وجود بر اين، هر دو نفر را يک خرما بود، به اين وجه که اولى آن را در دهان نهاده قدرى مکيده بعد بيرون آورده به ديگرى دادى، و بنا به قولى اين يک خرما بدين طريق به ده نفر گردش کردى و آخرى هسته به او مى‌رسيد با کمى از آن. اما بى‌آبى: ابن عباس نقل نمايد که بى‌آبى به حدى بود که روزى به منزلى فرود آمديم به جهت گرمى هوا و شدت تشنگى به طورى که نزديک بود که نفس ما منقطع شود، پس بعضى ملجأ شده شتر مى‌کشتند و از رطوبات آن دهن تر مى‌کردند. صحابه خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عرضه داشتند که ما از تشنگى هلاک شديم، دعا فرما تا حق تعالى ما را آبى دهد. حضرت دعا نمود تا بارانى عظيم آمده آب خورديم و ظروف هم پر نموديم. چون از لشکرگاه بيرون رفتيم، تمام زمين خشک بود، معلوم شد که باران فقط به لشکرگاه باريده. پس حق تعالى فرمايد که: در زمان تنگى چنين، ايشان تابع پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بودند. مِنْ بَعْدِ ما کادَ: بعد از آنکه نزديک بود که از غايت عسرت.
يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ: ميل کند از حق و از جا برود دلهاى جمعى از آنها به سبب وساوس، پس قصد برگشتن نمودند، خداى تعالى ايشان را به الطاف خود نگهدارى فرمود تا آنکه با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله گذشتند. ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ: پس بازگشت فرمود خداى تعالى بر ايشان و به توفيق مدد آنها نموده تائب
«1» منهج ج 4 ص 317 و مجمع ج 3 ص 80 و 79.
ج5، ص 226
شدند از خطوات و وساوس شيطانى و توبه آنها را پذيرفت. در انوار گفته: تکرار براى تأکيد و تنبيه است بر آنکه حق تعالى توبه ايشان را قبول فرمود از آنچه طارى شده بود آنها را از عدم ثبات به جهت فرط عسرت.
إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خداوند سبحان به ايشان رءوف است بعد از توبه، مهربان است به تفضل بر ايشان به اعطاء ثواب. نزد بعضى «1» اين آيه در باره عبد الله بن خيثمه آمد که در غزوه تبوک باز ايستاد به مدت ده روز، و دو زن داشت. روزى اين زنان هر يک سايه‌بانى ترتيب داده آب پاشيده غذا مهيا نموده. چون داخل شد با خود فکر نمود که سزاوار است در اينجا به راحتى و خوشى گذرانم، و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله با اصحاب. و اللّه با اين زنان سخن نگويم تا مهياى سفر شوم. در صدد بر آمد هر چند زنان صحبت نمودند جواب نداد، تا سوار شده خود را به حضرت رسانيد و واقعه خود را خدمت حضرت عرض؛ و آيه شريفه نازل شد.