تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (118)
شأن نزول «2»- سه نفر اصحاب: کعب، هلال، مراره، در غزوه تبوک تکاهل نموده تا آنکه بازماندند. کعب گويد: پس از مراجعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله
«1» مجمع ج 3 ص 79.
«2» همان مدرک و منهج ج 4 ص 339 و 340 (با اختلافاتى)
ج5، ص 227
ما هر سه، راستى را خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله معروض داشتيم، که ما تقصير کرديم و عذرى نبود جز تکاهل. حضرت فرمود: اينها راست گفتند، برويد تا حکم الهى نازل شود. منافقان بناى طعن که چرا عذرى نگفتيد. من گفتم: اگر در دروغ نجات باشد، در راستى به طريق اولى نجات خواهد بود، پيغمبر فرمود: با آنها سخن نگوئيد، لذا هيچکس جواب حرف ما را نمى‌داد، از شدت دلتنگى شبى به بام خانه ابن عم خود رفتم با او تکلم نمودم. جواب مرا نداد، هر چه گفتم تو نمى‌دانى، من خدا و پيغمبر را دوست مى‌دارم، باز جواب نداد. آخر گفت: خدا بهتر مى‌داند. روز ديگر در بازار مدينه نصرانى آمد و نامه‌اى به من داد، از ملک عسفان نوشته بود، شنيدم صاحب تو، تو را جفا نموده و از نزد خود رانده، نزد من بيا تا مراد تو حاصل شود. گفتم: اين سخت‌تر است از محنتى که دارم، نامه را سوزانيدم. چهل روز گذشت. پيغمبر فرمود: از زنان خود هجرت کنى، اطاعت نموده، تا صد و پنجاه روز گذشت. روزى وقت نماز صبح سوارى مى‌تاخت، تا نزد من آمده گفت: بشارت باد تو را به قبول توبه، من جامه خود را به او بخشيده، خدمت پيغمبر عرضه داشتم: از جانب تو است بشارت يا از جانب خدا. فرمود: از جانب خدا در باره شما نازل شد:
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا: و توبه قبول فرمود بر سه نفرى که تخلف نمودند از غزوه تبوک و امر رسول شد به مجالست نکردن اصحاب با آنها و هجرت از زنان و کار بر آنها تنگ شد. حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ: تا وقتى که تنگ شد بر آنها زمين. بِما رَحُبَتْ: با وجود گشادگى و وسعت. و اين کنايه است از شدت حيرت و نهايت پريشانى ايشان. وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ: و تنگ شد بر ايشان دلهاى آنها از بسيارى غم و وحشت به حيثيتى که فرح و سرور و انس را در آن راه نبود، وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ: و دانستند که پناهى نيست از خداى تعالى. إِلَّا إِلَيْهِ: مگر به سوى او و آمرزش خواستن از درگاه عفو و بخشش او. ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ: پس بازگشت فرمود حق تعالى به قبول توبه بر ايشان بعد از پنجاه روز. لِيَتُوبُوا: تا مستقيم شدند بر توبه خود با خدا و حق تعالى توفيق و لطف ارزانى فرمود تا اختيار توبه نمودند، يا آسان گردانيد
ج5، ص 228
توبه را بر آنها تا تائب شدند و برگشتند. إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ: بدرستى که خداوند سبحان او است بسيار قبول‌کننده توبه از تائبان اگرچه روزى صد مرتبه واقع شود از ايشان و متفضل است به رحمت بر آنان.
تنبيه- تفسير و شأن نزول آيه شريفه آگاهى است براى علاقه‌مندان اسلام و قرآن که در نتيجه متارکه مؤمنان با اين سه نفر متخلفان و امر پيغمبر به مکالمه نکردن و مجالست ننمودن با آنان و هجرت زنان ايشان، کار را بر ايشان تنگ نمود به مدت چهل روز، عاقبت چاره جز آن نديدند که در مقام عجز و توبه خدمت حضرت برآيند تا قبول توبه آنها نازل شد. تأمل‌نما که معامله اصحاب با اين سه نفر دستورى است براى مؤمنان در مقابل اهل طغيان و سرکشان فرمان حضرت سبحان، و البته اعراض از اهل معصيت هر آينه عامل مؤثرى است در جامعه براى حفظ نواميس مقدس اسلام، چنانچه عمل اصحاب با اين سه نفر، تأديب عظيمى شد براى ديگران.