تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما کادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (117) وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (118)
ترجمه
هر آينه بتحقيق عنايت فرمود خداوند بر پيغمبر و مهاجران و انصار آنانکه متابعت نمودند او را در زمان عسرت بعد از آنکه نزديک شد منصرف شود دلهاى پاره از ايشان پس عنايت فرمود بر آنها بقبول توبه همانا او بايشان با رأفت و مهربان است
و بر آن سه کسانيکه گذارده شدند تا وقتى که تنگ شد بر ايشان زمين با آن وسعتش و تنگى کرد بر آنها جانهاشان و دانستند که نيست پناهى از خدا مگر بسوى او پس عنايت فرمود بر آنها تا توبه کنند همانا خداوند توبه‌پذير مهربان است.
تفسير
اصل توبه بمعنى رجوع و بازگشت است و رجوع خداوند بر بنده بعنايت و عطوفت بر او است چنانچه در سوره بقره در ذيل آيه فتلقّى آدم من ربه کلمات بيان شد و در اين آيه مى‌فرمايد خداوند عنايت فرمود بر پيغمبر اکرم و مهاجران و انصاريکه متابعت نمودند از آن حضرت و بهر وسيله که ممکن بود خودشان را ملحق بعسکر اسلام کردند در جنگ تبوک که واقع شد در زمان عسرت و مشقّت از جهت قلّت زاد و راحله و شدّت گرما و قحطى آب و بعد سفر و قرب خطر و غيرها که رويهمرفته طاقت فرسا بود و بجريان عادى اميدى ببازگشت آنها بسلامت نبود جز لطف خدا که شامل حال ايشان شد به تبع وجود پيغمبر خاتم و سالما و غانما و ظافرا و قاهرا مراجعت نمودند گفته‌اند در اين سفر ده نفر با يک شتر به نوبت سواره و پياده راه ميرفتند و دو نفر در شبانه روز به يک خرما که مدتى يکنفر در دهان ميگذارد و ميمکيد و بعد برفيقش ميداد اکتفا مى‌کردند و با وجود اين از شدت عطش گاهى مجبور ميشدند که شتر سوارى خودشان را بکشند و از رطوبت احشاء و امعاء آن رفع عطش نمايند و در اين حال تزلزلى براى بعضى از آنها روى داد که از رکاب مبارک تخلّف نموده مراجعت کنند
جلد 2 صفحه 630
ولى عنايت الهى شامل حال آنها شد که دلهاى ايشانرا معطوف بمحبت پيغمبر فرمود و قدمهاشانرا ثابت بر طريق حق نمود و مخصوص برافت و رحمت الهى شدند و از جمله کسانيکه بعدا به پيغمبر (ص) ملحق شدند ابو خثيمه و عميرة بن وهب و أبو ذر بود قمّى فرموده ابو خثيمه مردى قوى بود دو زن داشت و دو سايبان يکروز وارد شد ديد دو زنش دو سايبان را مرتب نموده‌اند با خود گفت از انصاف دور است که پيغمبر (ص) با اسلحه در آفتاب و باد حرکت کند براى جهاد در راه خدا و ابو خثيمه با قوت بدن با دو زن خوش صورت در زير سايبانش بنشيند فورا حرکت کرد و بر ناقه خود نشست و ملحق به پيغمبر شد و حضرت در باره او دعا فرمود و أبو ذر شتر بسيار لاغرى داشت از راه باز ماند و سه روز عقب افتاد ناچار آنرا رها نمود و لباسهايش را بدوش نهاد و خود را به پيغمبر (ص) رساند حضرت فرمود تشنه است او را آب دهيد آبش دادند بعد مطهره آبى خدمت حضرت گذارد پيغمبر فرمود آب داشتى و تشنه بودى عرض کرد در بين راه بسنگى رسيدم که در آن آب باران جمع شده بود آشاميدم ديدم بسيار خوشگوار و سرد است گفتم نمى‌آشامم تا حبيبم پيغمبر بنوشد حضرت فرمود خدا ترا رحمت کند زندگى مى‌کنى به تنهائى و ميميرى به تنهائى و بعث مى‌شوى به تنهائى و در بهشت ميروى به تنهائى و قومى از اهل عراق متولى غسل و تجهيز و دفن تو ميشوند و مراد از کسانيکه متابعت نمودند آنحضرت را در ساعت عسرت اين قبيل اشخاصند که با اين صفا و وفا و خلوص نيّت و تحمّل مشقّت خود را حاضر بخدمت نمودند نه کليّه مهاجر و انصار چنانچه قمى ره فرموده که مردى با پيغمبر (ص) در تبوک بود که باو مضرب ميگفتند براى ضربات بسيارى که در جنگ بدر و احد بر او وارد شده بود پيغمبر (ص) باو فرمود لشگر را براى من شماره نما او تعداد کرد و عرضه داشت بيست و پنج هزار نفرند غير از بندگان و معامله کاران بعد حضرت فرمود اهل ايمان را شماره کن او شماره کرد و عرض نمود بيست و پنج نفرند و بناء قمى ره بر آن است که اخبار را از امام نقل کند نهايت آنکه گاهى اسناد ميدهد و گاهى نميدهد و آنچه تاکنون عرض شد معنائى بود که بنظر حقير آمد از ظاهر آيه قطع نظر از بعضى روايات ولى در احتجاج از امام صادق (ع) و در مجمع از امام رضا (ع) نقل نموده که آندو بزرگوار لقد تاب اللّه بالنبى على المهاجرين و الانصار قرائت فرموده‌اند و قمى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که اين طور نازل شد و در
جلد 2 صفحه 631
احتجاج از ابان بن تغلب نقل نموده که عرض کردم يا ابن رسول اللّه عامّه اينطور قرائت نمى‌کنند فرمود چگونه قرائت ميکنند عرض کردم قرائت ميشود لقد تاب اللّه على النّبىّ و المهاجرين و الانصار فرمود واى بر آنها چه گناهى پيغمبر داشت که خدا توبه او را بپذيرد جز اين نيست که بسبب وجود او توبه امّت را پذيرفت و بنابر اين ممکن است مراد از قرائت مشهوره آن باشد که خداوند توبه جماعتى را که پيغمبر (ص) در رأس آنها واقع شده بود به آبروى او پذيرفت يا مراد آن باشد که خداوند تو به پيغمبر و آنها را پذيرفت از گناه امت نسبت بآنحضرت و از گناه خودشان نسبت بآنها و بعضى گفته‌اند توبه پيغمبر (ص) از ترک اولى بوده که در ذيل آيه عفا اللّه عنک در همين سوره گذشت و حقير نظريّه خود را ذکر نمودم و وجوه ديگرى هم بيان شده است که ذکرش موجب تطويل است و مؤيد نظريه حقير آنستکه در اين جنگ گناهى از اصحاب صادر نشد جز خيال يا اراده تخلّف از بعضى که آنهم بروز نيافت و بر حسب روايات معفو است و نوشته نميشود و بنابر اين معنى مراد از تاب اوّلا توفيق بجهاد است با عسرت و مشقّت و ثانيا توفيق ثبات و استقرار و تکرار نيست و بنابر ساير احتمالات تاب دوم تکرار است براى تأکيد و حمل کلام بر تأسيس اولى است بلى نسبت بسه نفرى که از جهاد تخلف نمودند بدون عذر که در ذيل آيه دوم متعرض حال آنها شده‌اند ميتوان گناه را محقق دانست ولى منافات با استعمال توبه در معنى اصلى خود که رجوع است ندارد چون رجوع خداوند بر آن سه نفر بقبول توبه و فکّ رقبه آنها از گناه است و شايد بهمين جهت مجدّدا در ذيل آيه تکرار شده است تا معلوم شود مراد اين معنى است که فرموده ثم تاب عليهم ليتوبوا يعنى پس قبول فرمود توبه آنها را تا رجوع نمايند بحال اول که فراغت از گناه بود و محتمل است مراد از اينجمله آن باشد که پس از اين خدا رجوع نمود بر آنها بارائه طريق تخلّص از گناه که توبه است براى آنکه توبه نمايند و مؤيد احتمال اول است روايت معانى از امام صادق (ع) که توبه خدا را با قاله تفسير فرموده که ظاهرا مراد اقاله ذمّه عبد است از گناه در هر حال آنسه نفر کعب بن مالک و مرارة بن الرّبيع و هلال بن اميّه بودند چنانچه عيّاشى از امام صادق (ع) نقل نموده و قمى فرموده اينها از اهل ايمان و بصيرت بودند و نفاقى از آنها ظاهر نشده بود و چون توبه آنها قبول شد کعب گفت من هيچگاه اقوى از آنوقت که پيغمبر (ص) به تبوک رفت نبودم و هيچ زمان دو راحله نداشتم جز آنوقت و هر
جلد 2 صفحه 632
روز ميگفتم فردا حرکت ميکنم منکه استعدادم کامل است و مسامحه نمودم تا چند روز گذشت يکروز هلال بن اميّه و مرارة بن ربيع را ديدم که آنها هم تخلف نموده بودند قرار داديم فردا حرکت کنيم و نکرديم همينطور هر روز قرار ميداديم که فردا حرکت کنيم و نميکرديم تا خبر مراجعت پيغمبر (ص) بما رسيد پس پشيمان شديم و چون آن حضرت مراجعت فرمود ما استقبال نموديم و تبريک ورود عرض کرديم و سلام نموديم جواب نفرمود و روى مبارک را از ما برگردانيد و چون بر برادران مسلمان خودمان سلام کرديم آنها هم جواب ندادند و چون خبر باهل بيت ما رسيد آنها هم با ما هم کلام نشدند و وقتى مسجد ميرفتيم کسى با ما سلام و کلامى نداشت زنهاى ما رفتند حضور پيغمبر (ص) و سؤال نمودند از تکليف خودشان با ما حضرت فرمود از آنها کناره‌گيرى نکنيد ولى نگذاريد آنها با شما نزديکى کنند و چون کعب بن مالک و آندو ديدند حالشان در مدينه اين است با خود گفتند اقامت ما اينجا فائده ندارد بيائيد برويم در اين کوه و آنجا باشيم تا خدا توبه ما را قبول کند يا بميريم پس رفتند در دنباله کوهى که در مدينه بود منزل نمودند و روزها روزه ميگرفتند و زنهاشان براى آنها غذا مى‌آوردند و کنارى مى‌گذاردند و با آنها صحبت نمى‌کردند و ميرفتند و مدتها باين حال بودند روز و شب گريه مى‌کردند و دعا مينمودند که خدا از تقصير آنها بگذرد و چون مدت بطول انجاميد کعب گفت حال که خدا و پيغمبر و برادران دينى و عيالات ما بر ما غضب کردند و کسى با ما سخن نمى‌گويد چرا ما خودمان بر خودمان غضب نکنيم پس شبانه از يکديگر جدا شدند و قسم خوردند که با يکديگر سخن نگويند تا بميرند يا توبه آنها قبول شود و سه روز به اين بودند هر يک در قسمتى از کوه که يکديگر را نميديدند و با هم صحبت نمى‌کردند و چون شب سوم رسيد پيغمبر (ص) در منزل امّ سلمه بود که آيه قبول توبه آنها نازل شد و مراد از تنگ شدن زمين با وسعت بر آنها تنگ شدن مدينه است بر آنها براى ترک تکلّم پيغمبر (ص) و اصحاب و اهل بيت آنها با ايشان که براى آن مجبور بخروج شدند و مراد از تنگ شدن جانهاشان قسم خوردن آنها است بر ترک تکلّم با يکديگر و تفرّقشان در کوه و خداوند توبه آنها را پذيرفت چون ظاهر شد صدق نيّات ايشان و بنابر اين تنگ شدن زمين بر آنها کنايه از حيرتشان است در کارشان که نمى‌يافتند در زمين مقرّى براى خودشان و تنگى نمودن جانهاشان کنايه از گرفته شدن دلهاى آنها است
جلد 2 صفحه 633
از شدّت غم و اندوه و نزديک شدن حال ايشان بتهى نمودن قالب از فرط وحشت و چون از همه کس و همه جا مأيوس شدند و يقين کردند که ملاذ و ملجأ و پناهى نيست از غضب خداوند جز رفتن بدر خانه او و توبه و انابه رفتند و بمقصود رسيدند و نااميد برنگشتند و در مجمع از حضرت سجّاد و صادقين عليهم السّلام نقل نموده که خالفوا بجاى خلّفوا قرائت فرموده‌اند و در کافى و عيّاشى از امام صادق (ع) نقل نموده که استدلال فرمود بر بطلان قرائت خلّفوا بآنکه اگر گذارده شده بودند اطاعت کرده بودند نه معصيت و قمى ره نقل نموده که امام فرمود خالفوا نازل شده اگر خلّفوا بود سخت‌گيرى بر آنها نمى‌شد و خداوند بسيار توبه‌پذير و مهربان است بتائبان اگر روزى صد مرتبه توبه کنند و بشکنند باز تا دم مرگ توبه آنها را مى‌پذيرد ..