اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ عَلَي الثَّلاثَةِ الَّذِين‌َ خُلِّفُوا حَتّي إِذا ضاقَت عَلَيهِم‌ُ الأَرض‌ُ بِما رَحُبَت وَ ضاقَت عَلَيهِم أَنفُسُهُم وَ ظَنُّوا أَن لا مَلجَأَ مِن‌َ اللّه‌ِ إِلاّ إِلَيه‌ِ ثُم‌َّ تاب‌َ عَلَيهِم لِيَتُوبُوا إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ (118)
و همچنين خداوند قبول توبه فرمود بر آن سه نفر که عقب افتادند و بجهاد در غزوه تبوک موفق نشدند حتي اينکه زمين براي آنها تنک شد با آن وسعتي که زمين داشت و نفسهاي آنها در سينه‌هاي آنها تنک شد و يقين پيدا کردند اينکه پناهگاهي نيست از عذاب الهي مگر توجه بحفظ او پس قبول فرمود توبه آنها را تا اينکه موفق بتوبه شوند محققا خداوند بسيار قبول توبه ميکند و مشمول رحمت خود ميگرداند.
وَ عَلَي الثَّلاثَةِ کعب بن مالک و مرارة بن ربيع و هلال بن اميّة بودند الَّذِين‌َ خُلِّفُوا در بعض اخبار خالفوا قرائت نموده‌اند و استدلال فرموده به اينکه معناي خلفوا يعني عقب افتادند در جنگ تبوک و اينکه گناهي نيست که احتياج بتوبه داشته باشد، و اما خالفوا معناي مخالفت است و معصيت سپس توبه کردند و خداوند قبول توبه فرمود و اينکه اخبار دال بر تحريف است، لکن مکرر گفته‌ايم که اينکه اخبار اگر معتبر باشد تفسير بمعني است يعني معناي تخلف تخالف است زيرا تخلف و عقب افتادن تارة از روي قصور و عدم تمکن است و تارة از روي مسامحه و تقصير است پس معناي تخلف بقرينه توبه و قبول آن بمعناي تخالف و اخبار باين نکته اشاره دارد.
حَتّي إِذا ضاقَت عَلَيهِم‌ُ الأَرض‌ُ بِما رَحُبَت که حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم دستور داد بر اينکه مسلمين با آنها مراوده و معاشرت و معامله نکنند اينها هر کجا رفتند کار بر آنها تنک شد و مسلمين از آنها اعراض کردند با اينکه زمين توسعه داشت وَ ضاقَت عَلَيهِم أَنفُسُهُم اينها بواسطه اينکه تخلف دل تنک شدند و پشيمان و فهميدند
جلد 8 - صفحه 329
که مورد غضب الهي شدند وَ ظَنُّوا در اينجا ظن بمعني يقين است يعني يقين پيدا کردند که بايد رفت درب خانه خدا و توبه کرد و اينکه أَن لا مَلجَأَ مِن‌َ اللّه‌ِ إِلّا إِلَيه‌ِ و پناه ديگري ندارند لذا رفتند در بيابان بتضرع و انابه و ترک لذائذ دنيوي از خوراک و غيره از نعم دنيويه ثُم‌َّ تاب‌َ عَلَيهِم خداوند توبه آنها را قبول فرمود لِيَتُوبُوا براي اينکه حقيقة پشيمان شدند و اينکه دستور جامعي است براي اهل معصيت که در هر درجه که هستند بروند درب خانه خدا و توبه و انابه و تضرع کنند خداوند قبول ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ هم بسيار قبول توبه ميکند هر که باشد و هر چه باشد بعلاوه رحمت خود را هم شامل آنها ميکند هم در دنيا و هم در آخرت.