تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْکُفَّارَ وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (120)
ج5، ص 231
بعد از آن توبيخ متخلفين فرمايد:
ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ: روا و شايسته نيست مر اهل مدينه را (نفى براى مبالغه است) يعنى البته جايز نيست اهل مدينه را. وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ: و کسانى که اطراف ايشانند از باديه نشينان چون اعراب جهينه و مزينه و اسلم و اشجع و بنى غفار، هيچيک را جايز نيست. أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ: آنکه تخلف کنند از مرافقت پيغمبر خدا يا از حکم او، پس اين کلام نهى است که به جهت مبالغه در صورت نفى واقع شده، و تخصيص اهل مدينه و حوالى آن به جهت قرب و معرفت ايشان به خروج آن حضرت است به طرف تبوک. وَ لا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ: و نرسد ايشان را که رغبت کنند به نفسهاى خود از نفس او، يعنى راحتى خود طلبند و به تنعم گذرانيده مايل نباشند از کشيدن رنجها و صدماتى که او مى‌کشد. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ: اين وجوب متابعت و ترک تخلف به سبب آنست که چون آنها با پيغمبر باشند. لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ: نمى‌رسد ايشان را تشنگى. وَ لا نَصَبٌ: و نه رنجى از متاعب سفر.
وَ لا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و نه گرسنگى در راه خدا و رضاى او. وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْکُفَّارَ: و هيچ قدمى برندارند به مکانى از امکنه کفار به سم اسب يا کف شتر يا به پاهاى خود قدمى که آن به خشم آورد کافران را. وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا: و نيابند از دشمن هيچ آسيبى از قتل و اسر و نهب و
ج5، ص 232
هزيمت و جراحت. إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ: مگر آنکه نوشته شود براى ايشان به سبب آن. عَمَلٌ صالِحٌ: کردارى شايسته که مستلزم ثواب است، يعنى به هر يک از اينها که بديشان رسد مستحق ثواب شوند. ابن عباس نقل نموده که به هر ترسى که بديشان رسد مستحق ثواب شوند و هفتاد حسنه در ديوان آنها نويسند. «1» إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ: بتحقيق خداوند متعال ضايع و تباه نمى‌گرداند مزد نيکوکاران را که مجاهده کنند در راه خدا به مال و جان خود.
تنبيه- آيه شريفه تنبيه است بر امورى:
1- عمل هيچ عامل از اندک و بسيار، در درگاه سبحانى تباه نيست، و به مقتضاى عدل رنج نيکوکاران را ضايع و مهمل نگذارد، و به ميزان عدل جزا بر کليّه اعمال وارد گرداند از اجر محسنين و زجر مسيئين و ذره‌اى از خير و شر بدون پاداش نخواهد بود.
2- اشعار است بر آنکه جهاد احسان است: يا در حق کفار به جهت سعى در تکميل ايشان به نهايت آنچه ممکن است مانند ضرب مجنون به قصد تداوى و مداوا شدن، همچنين قتال و شمشير زدن بر کفار براى تبدل مرض کفر و نفاق به صحت و سلامتى اسلام و ايمان. و يا در حق مؤمنان، چه جهاد حفظ ايشان است از سطوه کفار و استيلاى ايشان.
3- متضمن تحريص به جهاد و ترغيب به افعال خير و مبادرت به آن.
تبصره- مفسران را در حکم آيه خلاف است. قتاده بر آنست که خاص است بزبان پيغمبر، که هرگاه به نفس نفيس متوجه جهاد مى‌شد، هيچکس را جايز نبود تخلف؛ و اما نسبت به ائمه، مساعدت تمام مسلمانان واجب نبود. و نزد مفسرين خاصه اين حکم در وقتى بود که عده مسلمانان کم بودند و بعد از بسيارى، منسوخ شد به آيه شريفه «وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا کَافَّةً ...» و اين قول صحيح است، زيرا جهاد واجب کفائى است به اجماع، و اگر منسوخ نبود هر آينه واجب عينى بود و حال آنکه کسى قائل نيست.
«1» مجمع ج 3 ص 112.
ج5، ص 233