تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ لا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْکُفَّارَ وَ لا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاَّ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (120) وَ لا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً وَ لا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاَّ کُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (121)
ترجمه
نباشد از براى اهل مدينه و کسانيکه در اطراف آنانند از باديه‌نشينان آنکه تخلّف نمايند از پيغمبر خدا و نه آنکه رغبت نمايند بنفوس خودشان از حفظ نفس او اين براى آنستکه آنها نميرسد آنانرا عطشى و نه رنجى و نه گرسنگى‌ء در راه خدا و نه مى‌پيمايند موضعيرا که بخشم آورد کافرانرا و نميرسند از دشمنى ببهره مگر آنکه نوشته شود براى ايشان بآن کار شايسته همانا خدا ضايع نميکند مزد نيکوکاران را
و انفاق نمى‌کنند نفقه را کوچک و بزرگ و گذر نميکنند از واديى مگر آنکه نوشته شود براى آنها تا جزا دهد ايشانرا خدا بهتر از آنچه بودند که بجا مى‌آوردند.
تفسير
بعد از غزوه تبوک چون جمعى از مسلمانان تخلّف از رکاب مبارک حضرت ختمى مرتبت نموده بودند و متعذّر بعذرهائى شدند و بعضى اقرار بگناه و توبه نمودند و پذيرفته شد بشرحيکه در آيات سابقه گذشت خداوند براى اتمام حجّت که ديگر مرتکب نشوند و براى ملامت آنها بر عمل سابق نهى فرمود اهل مدينه و اعراب باديه نشين حوالى آنرا که ابلاغ جهاد بآنها رسيده باشد از تکرار اين عمل و چون بعضى براى
جلد 2 صفحه 635
آنکه موقع بدست آمدن محصولشان بود و بعضى براى ساير مشتهيات نفسانى تخلف نموده بودند بآنها گوشزد فرمود که نبايد رغبت و ميل کنند بمنافع شخصيّه و مشتهيات نفسانيّه خودشان و باز بمانند از ملازمت رکاب و حفظ نفس نفيس حضرت ختمى مرتبت و بدانند که اين يکى از حقوقى است که خداوند بپاداش زحمات آنحضرت در هدايت خلق از براى او بر آنها لازم و واجب فرموده بلکه بايد در مواقع شدّت و عسرت مانند أبو ذر و ابو خثيمه که ذکر شد با شوق و شعف از عشرت و راحت خود صرف نظر نموده و در راه او جانبازى کنند و تصور نکنند که تحمّل صدمات و زحمات در اين راه براى آنها بى‌ثمر است بلکه بايد بدانند که نميرسد بايشان در اين طريق هيچ زحمتى از قبيل عطش شديد و رنج و تعب و گرسنگى و نميگذارند قدم در نقطه از نقاط اراضى متصرّفه کفّار که موجب غيظ و غضب آنها شود و نائل نميشوند از قبل دشمنى از دشمنان اسلام بخيريکه نائل بمسلمانان شود از قبيل غنيمت گرفتن و اسير نمودن و کشتن مگر آنکه خداوند در نامه اعمال آنها ثبت ميفرمايد عمل شايسته را که موجب ثواب است براى آنها چون اين کارها که جهاد و لوازم آنست خوب است و خداوند اجر نيکوکاران را ضايع نميفرمايد خصوصا در خدمت نمودن باسلام و پيغمبر و امام و در اين دو جمله اخيره لطيفه عجيبه در کلام بکار زده شده که ميخواهد بفرمايد در اين راه فقط بر زحمت و ضرر اجر نميدهند بلکه بر لذّت و سرورى که حاصل ميشود براى مسلمان از تصرّف در اراضى کفار و کدورت خاطر آنها و بر غنيمت و فائده و بهره که بمسلمانان ميرسد از تسلّط بر جان و مال و ناموس آنها هم اجر داده ميشود پس فقط زحمت دنيا و اجر آخرت نيست بلکه زحمت دنيا و لذت آن و اجر آخرت است و در آيه دوم براى ترغيب کسانيکه در اين راه انفاق ميکنند و اعانت مالى مينمايند و براى اثبات اجر بر مقدمات اين عمل اگر چه منتج بنتيجه هم نباشد ميفرمايد هر مقدار در اين راه کمک مالى نمايند خواه کم باشد خواه زياد و هر منزل و واديى را که قطع نمايند و بپايان برسانند خواه موفّق بقتال با کفار بشوند خواه نشوند خداوند ثبت ميفرمايد براى آنکه بهترين جزا را در مقابل بآنها عنايت فرمايد در دنيا و آخرت.