تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (122)
جلد 2 صفحه 636
ترجمه
و نباشند اهل ايمان براى آنکه بيرون روند همگى پس چرا بيرون نروند از هر گروهى از ايشان پاره تا طلب دانش نمايند در دين و تا بيم دهند قومشانرا چون باز گردند بسوى ايشان باشد که آنها حذر نمايند.
تفسير
براى آنکه از آيات سابقه توهّم نشود که جهاد واجب عينى است خداوند تصريح بوجوب کفائى آن فرموده باين تقريب که نبايد اهل ايمان همگى بجهاد بروند بلکه بايد جمعى که پيغمبر (ص) و امام (ع) لازم و کافى ميدانند براى جهاد خارج شوند از بلادشان تا تحصيل علم و فهم نمايند در دين چون فقه در لغت فهم و علم است و علم دين شيخ بهائى ره فرموده فقه است و تفسير و حديث و علم فقه دانستن احکام شرعيه است از روى دليل و کسانيکه در رکاب پيغمبر (ص) براى جهاد حاضر ميشدند خصوصا اعراب باديه نشين در سفر جهاد ضمنا بر احکام دين هم اطلاع پيدا ميکردند بعلاوه بواسطه مشاهده کرامات و خوارق عادات که نوعا در سفرها از حضرت ختمى مرتبت بروز مينمود و ملاحظه عنايات الهيه نسبت بمسلمانان و غلبه ايشان بر اعداء بتأييدات غيبيه معرفت و اعتقاد آنها کامل ميشد و چون مراجعت مينمودند باوطان خودشان ابلاغ و تعليم مينمودند احکام و معارفيرا که تحصيل نموده بودند باقوام و اهالى بلاد خودشان و آنها را بيم ميدادند از مخالفت خدا و رسول و اين موجب تقوى و پرهيزکارى و حذر نمودن آنها از فعل محرّمات و ترک واجبات ميشد پس خلاصه آيه شريفه آنستکه اين فوائد مرتّبه هر يک بر ديگرى موقوف بحرکت جمعى و بقاء ديگران است و اگر تمامى حرکت نمايند و خارج شوند از بلادشان علاوه بر آنکه اين ثمرات مرتّب نميشود ممکن است مضارّى از قبيل تعطيل بلاد و ظهور فساد و اختلال نظام امور و غيرها هم روى دهد و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه جمعى بجهاد بروند و جمعى بمانند در مدينه خدمت پيغمبر (ص) و تعلّم احکام نمايند و چون مجاهدان مراجعت نمودند اينها آنها را تعليم دهند و انذار نمايند تا موجب تقوى و حذر آنها از معاصى شود و در مجمع از امام باقر (ع) نقل نموده که اين در وقتى بود که مردم زياد بودند پس خداوند امر فرمود که بيرون روند طائفه و اقامت نمايند طائفه براى تعلّم احکام و جهاد بنوبه باشد و بعضى اين آيه را مربوط بآيات سابقه ندانسته‌اند و مخصوص بطلب علم قرار داده‌اند و استدلال نموده‌اند باين آيه بر وجوب کفائى تحصيل علم فقه و اجتهاد در آن و گفته‌اند بايد از هر بلد و قبيله و عشيره جمعى که کافى باشند
جلد 2 صفحه 637
براى ابلاغ احکام از ميان آنها خارج شوند و بروند براى تحصيل علم در هر جا ممکن و ميسور است و پس از نيل بمقام اجتهاد مراجعت نمايند و ابلاغ احکام و امر بمعروف و نهى از منکر کنند و مردم را از مخالفت آنها بترسانند تا پرهيزکار شوند و البتّه بايد از اين سفر و از اين طلب علم و از اين بيان و انذار جز تقوى و صلاح مردم که موجب رضاى خدا است غرضى نداشته باشند و بنظر حقير اين معنى اظهر است چون ظاهر آيه آنستکه مقصود اصلى از سفر تعلّم است و در جهاد تعلم ضمنا حاصل ميشود و نيز ظاهر آنستکه بيرون روندگان طالبان علمند نه باقى ماندگان چون از آنها صريحا ذکرى نشده است و مفهوم دور است از ضمير مستتر در ليتفقّهوا و اقرب اولى باراده است و نيز ظاهر آنستکه تفقّه مرتّب است بر خروج و تفقّه بازماندگان مرتّب نيست بر سفر مسافران و ميتوان گفت مربوط بآيات سابقه هم هست براى آنکه اينهم يک نوع از جهاد در راه خدا است و در اين مقام براى آنکه اشاره باندراجش در تحت آن مفهوم شود ذکر شده است بلکه جهاد اکبر است اگر مقصود خدا باشد نه ترفّع بر خلق و جاه و مال و جلال و در علل از امام صادق (ع) نقل نموده که باو عرض کردند بعضى از پيغمبر (ص) نقل مى‌نمايند که فرمود اختلاف امّت من رحمت است و بعضى آنها را تصديق مينمايند و بعضى ميگويند اگر اختلاف آنها رحمت باشد پس اجتماعشان عذاب است حضرت فرمود معنى حديث اين نيست که آنها فهميدند مقصود مفاد قول خداوند فلو لا نفر من کلّ فرقه تا آخر آيه است که دلالت دارد بر آنکه بايد آنها از محلّ خودشان بيرون آيند براى تشرّف خدمت پيغمبر (ص) و تعلّم احکام از آن سرور پس مراجعت نمايند باوطان خودشان و تعليم نمايند آنها را پس مراد از اختلاف آمد و شد است از بلاد نه اختلاف در دين خدا جز اين نيست که دين يکى است و در کافى روايت نموده که از حضرت صادق (ع) پرسيدند وقتى براى امام حادثه روى دهد مردم چه بايد بکنند فرمود چنانچه خدا فرموده فلو لا نفر من کلّ فرقة تا آخر آيه ايشان معذورند ماداميکه در طلبند و کسانيکه منتظر ايشانند معذورند تا طلب کنندگان معاودت نمايند و عياشى ره نيز از آنحضرت اين مضمون را نقل نموده و در کافى از امام صادق و عياشى از امام باقر (ع) نقل نموده که تفقّه نمائيد در دين همانا کسيکه تفقّه ننمايد از شما در دين آنکس بيابانى است و آنکه باين آيه تمسّک فرمود و بنظر حقير علاوه بر آنکه آيه دلالت بر وجوب کفائى طلب
جلد 2 صفحه 638
علم دارد دلالت دارد بر وجوب تعليم و ارشاد بر علماء و اطاعت و قبول بر عوام از ايشان چون مطلوب از خارج شدن که مأمور به است اينها است و اللّه اعلم.