تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (122)
شأن نزول «2»- ابن عباس نقل نموده که چون بر پيغمبر انواع تهديدات نسبت به متخلفان نازل شد، مؤمنان جازم شدند که چون نداى جهاد برآيد به تمامى عازم شوند خواه وجود نبوى صلّى اللّه عليه و آله عازم شود يا لشکر بفرستد. پس وقتى حضرت لشکرى را مأمور ساختى، تمام مؤمنين نيز خارج شده پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را تنها گذاشتند آيه شريفه نازل شد:
وَ ما کانَ الْمُؤْمِنُونَ: و شايسته و سزاوار و جايز نيست مؤمنين را، لِيَنْفِرُوا کَافَّةً: آنکه بيرون روند به جهاد همه ايشان، زيرا امر معاش و معاد مختل مى‌ماند، چنانچه جايز نيست تمام آنها مقيم شوند. فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ: پس چرا بيرون نروند از هر جمع کثيرى از ايشان. مراد قبيله و اهل بلدى هستند که از آنها عده‌اى خارج شوند به جهاد. طائِفَةٌ: گروهى، و باقى توقف
«1» سوره بقره آيه 261.
«2» مجمع ج 3 ص 83.
ج5، ص 235
نمايند در بلد و شهر. لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ: تا طلب فقه و دانش کنند در دين و تکلف نمايند در فقاهت در خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله.
وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ: و بايد بترسانند فقها، قوم خود را. إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ: چون برگردند به سوى اهل خود. يعنى بايد غايت سعى و معظم غرض ايشان از تفقه، ارشاد قوم باشد. لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ: براى اينکه اهل قبيله حذر کنند و دورى نمايند از آنچه ترسانيده مى‌شوند از آن.
تنبيه- از آيه شريفه، علماى اعلام چند مطلب ثابت نموده:
1- آنکه تحصيل و تفقه در دين به دراست علوم دينيه بر هر مکلف واجب کفائى است، پس عموم البته معذور خواهند بود.
2- انذار قوم عوام الناس جهال، بر محصلان علوم دينيه واجب عينى است.
3- مقصود از تنذير، امر و نهى و ابلاغ احکام الهى است، و آن متعلق باشد به استنباط و افتاء، زيرا اداء اوامر و نواهى و استنباط، تا راسخ در علم نباشد نتواند و به غير شرايط اعتبار ندارد.
4- «لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ» دليل بر تقليد قوم است، زيرا قوم بدون دليل و مأخذ، اصغاء و استماع احکام الهى مى‌کنند و بر قول مسموع منذر به خوف خدا عمل مى‌نمايند، پس مقلد مى‌باشند.
علماء اماميه بيان فرموده‌اند که مکلف از سه حال خارج نيست: يا مجتهد، يا مقلد، يا محتاط. و عمل به احتياط چون کمتر از اجتهاد نيست، پس منحصر باشد در دو قسم اول؛ و قول مجتهد حىّ عادل اعلم، براى مقلدين حجت است، زيرا نايب عام مى‌باشند از جانب ولى عصر عجل الله فرجه به مفاد توقيع شريف:
و امّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الى رواة حديثنا فانّهم حجّتى عليکم و انا حجّة اللّه عليهم يعنى: و اما حوادث واقعه را پس رجوع کنيد در آنها به راويان حديث ما، پس بدرستى که ايشان حجت منند بر شما، و من حجت خدا هستم بر ايشان.
ج5، ص 236