تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ (125)
ج5، ص 238
وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ: و اما آن کسانى که در دلهاى آنها بيمارى شک و نفاق و حقد و حسد و بغض اسلام است. فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ: پس زياد مى‌کند آن سوره ايشان را کفرى منضم به کفر آنها، يعنى در سوره‌هاى ديگر شک داشتند، پس شک آنها در اين سوره با آن شک ملحق، و موجب زيادتى کفر ايشان شد. وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ: و مردند در حالى که کافر بودند يعنى اين صفت در آنها راسخ و ثابت و مستحکم شد تا وقتى که مردند و ابدا تنبه و عبرتى نيافتند.
تنبيه- بزرگان از مفسرين بيان فرموده در اين آيه که به سبب نزول اين سوره، دو امر براى مؤمنين حاصل شد: اول: ازدياد ايمان. و دوم: استبشار، يعنى استدعاى بشارت يا به ثواب آخرت و يا به عزت و نصرت در دنيا. و مراد اين است که مؤمنان خوشحالى مى‌کنند به سبب اين تکاليف زائده، به جهت وصول به مزيد ثواب، بواسطه اين تکاليف؛ و براى منافقين دو امر حاصل شد: يکى زيادتى رجس بر رجس، زيرا تکذيب سوره‌اى بعد از سوره‌اى انضمام کفرى است به کفرى. يا حصول حسد و غل و نفاق، عقب امثال آن، ازدياد ملکه ذميمه است عقيب يکديگر. دوم: بقاى آنها بر اين عقايد فاسده و اعمال قبيحه تا مردن، زيرا ملکه راسخه زايل نشود تا آنکه بميرد صاحب آن.
تبصره- خلاف است در آنکه ايمان، قابل زياده و نقصان هست يا نه.
سلف بر اولند، و از جمله دلايل ايشان فرمايش حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است در حق امير المؤمنين عليه السّلام لو وزن بايمان اهل الارض لرجح ايمان علىّ عليه السّلام. يعنى اگر ايمان على عليه السّلام را مقايسه به ايمان اهل زمين نمايند، هر آينه ترجيح يابد ايمان على عليه السّلام «1».
«1» (منهج ج 4 ص 346).
و ينابيع المودة ص 64 باب 13.
ج5، ص 239
و نيز در منهج «1» و تفسير رازى (قدس اللّه سره) از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که فرمود: الايمان يبدء نقطة بيضاء فى القلب فکلّما ازداد الايمان عظما ازداد ذلک البياض حتّى يبيض القلب کله و انّ النّفاق يبدء نقطة سوداء فکلّما ازداد ذلک السّواد حتّى يسود القلب کلّه. يعنى: ايمان ظاهر کند نقطه سفيدى در قلب، پس هر چه ايمان زايد شود از حيث عظمت زايد گردد آن سفيدى، تا اينکه سفيد کند تمام قلب را. و نفاق ظاهر نمايد نقطه سياهى، پس هر چه زياد گردد آن سياهى، زياد شود تا تمام قلب را سياهى فراگيرد.
و حق آنست که ايمان متصف به نقص نشود، زيرا آن عبارت است از تصديق به توحيد و عدل و نبوت و امامت و معاد، و عدم تصديق به يکى از اينها، موجب عدم ايمان و مستلزم کفر است. و مراد از زيادتى ايمان در حديثين مذکورين، بر وجه کميت نيست، بلکه بر وجه کيف باشد که آن به کثرت ادله و حجج عقليه و نقليه است بر آن وجهى که موجب انکشاف و ظهور تمام شود و به مثابه‌اى رسد که مساوى امور ضروريه گردد مانند حرارت آتش و روشنائى آفتاب، چنانکه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: لو کشف الغطاء ما ازددت يقينا يعنى اگر پرده از پيش من بردارند يقين من زياد نشود.
و بزرگان سه مرتبه براى ايمان و يقين ذکر نموده (علم اليقين، عين اليقين، حق اليقين) که هر يک را شرح مبسوطى است و آيه شريفه دلالت دارد به زيادتى به حسب کيفيت و همچنين کفر. على بن ابراهيم (قدس اللّه سره) فرمايد: «2» اين آيه رد است بر کسى که قائل باشد که ايمان قابل زياده و نقصان نيست.
در کافى «3» و عياشى «4»- حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: خداى تعالى
«1» منهج ج 4 ص 346.
«2» تفسير قمى ج 1 ص 308.
«3» ج 2 ص 37 اواخر حديث اول.
«4» تفسير عياشى ج 2 ص 323 و 324 حديث 12.
ج5، ص 240
واجب فرموده ايمان را بر جوارح بنى آدم، و تقسيم نموده و تفريق کرده در آنها، بعد از آن بيان فرمود آن را. عرض شد: نقصان ايمان و تماميت آن فهميده شد، زيادتى آن از کجا است؟ فرمود: فرمايش الهى «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ ...» و آيه «وَ زِدْناهُمْ هُدىً» «1» و اگر تمام ايمان يکى بود و زياده و نقصان نداشت، نبود احدى از مؤمنين را فضلى بر ديگرى، زيرا فضل به سبب ايمان است و در صورت تساوى فضلى نخواهد بود، و هر آينه مساوى شود نعم الهى به هداياى خاصه در ايمان، و هر آينه مساوى شوند مردم در دخول بهشت يا در خير و شر، و تفضيل بعضى به بعضى به درجات باطل گردد، و لکن به تمام ايمان به اعتبار اصل تصديق و عمل به واجبات و ترک منهيات داخل شوند مؤمنين بهشت را، و به زيادتى ايمان ترفيع درجات يابند و به نقصان آن مفرطون داخل آتش شوند.