تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْکُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (128)
بعد از ذم اهل کفر و نفاق و توعيد و تهديد ايشان به عقاب و عذاب خطاب به جميع مکلفين و بندگان مى‌فرمايد بر سبيل عموم با تأکيد به قسم.
لَقَدْ جاءَکُمْ: هر آينه براستى و درستى و بتحقيق به خدا قسم که آمد شما را اى کافه مکلفان. رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ: پيغمبرى به حکم الهى از جنس شما در بشريت تا بواسطه جنسيت با او مخالطه کنيد و بر وجه سهولت افاده و استفاده نمائيد، يا آمد به سوى شما اى اعراب، رسولى از شما متکلم به لغت شما، يا از قبيله شما.
ابن عباس نقل نموده «1»: هيچ قبيله‌اى در عرب نبود مگر آنکه حضرت
«1» مجمع ج 3 ص 86.
ج5، ص 243
رسالت صلّى اللّه عليه و آله رشته قرابتى با او داشت.
در جوامع: روايتى منقول از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و حضرت فاطمه سلام الله عليها «مِنْ أَنْفُسِکُمْ» (بفتح فاء که افعل تفضيل مشتق از نفاسه) قرائت شده، يعنى نفيس‌ترين و شريف‌ترين شما هم در نسب و هم در حسب. و در اخبار آمده که پدران آن حضرت بعضى انبياء بودند و بعضى اوصياء و بعضى ملوک.
و در منهج «1» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که انّه من نکاح لم يصبه شى‌ء من ولادة الجاهليّة. يعنى: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از نکاحى متولد شده که ولادت جاهليت به او نرسيده، يعنى آباى آن حضرت هيچ کافر نبودند.
و قتاده گفته: «2» حق تعالى او را شريف‌ترين بندگان گردانيد تا کسى حسد بر نبوت او نبرد. ابن عباس «3» از آن حضرت نقل نموده که فرمود: ما ولدنى من سفاح اهل الجاهليّة ما ولدنى الّا نکاح کنکاح الاسلام.
تنبيه- حق تعالى بر بندگان منت نهاده به آنکه پيغمبر از ايشان است، زيرا هرگاه مولد و منشأ او را شناخته باشند و در حين صغر و کبر مشاهده حال او کرده باشند و به صدق و امانت او عارف شده و بر چيزى که موجب نقص و عيب او مطلع نگشته، پس سزاوار آنست که به قبول و انقياد اقرب باشد. و با وجود اين صفت عالى و خصال کمالى، عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ: سخت و دشوار و ناگوار است بر او آنچه در رنج و زحمت افتيد بدان از کفر و ضلالت و به جهت آن معذب شويد، يعنى لطف و شفقت و مرحمت آن حضرت بر وجهى است که نمى‌خواهد به سبب صدور عمل بدى از شما گرد و غبار اذيتى و بليتى بدان به شما رسد، و غضب الهى متوجه شما گردد؛ لذا پيوسته در صدد تزکيه شماست و
«1» منهج ج 4 ص 348.
«2» منهج ج 4 ص 348.
«3» مجمع ج 3 ص 86.
ج5، ص 244
همگى همت او مصروف است بر آنکه هيچ معصيتى از شما ظاهر نشود تا موجب ضرر شما شود، زيرا هر عمل بدى از کلى و جزئى، اثر و ضررى دارد که متعاقب فاعل آن شود شخصا يا نوعا.
در کافى «1»- در ذيل حديثى حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: و انّ العمل السّىّ‌ء اسرع فى صاحبه من السّکين فى اللّحم. يعنى: بتحقيق که عمل بد سريع‌تر است اثرش در صاحب آن از کارد در گوشت.
و چون رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله مخزن علوم ربانى و در غايت مرحمت و لطف بود نسبت به امت خود و ذره‌اى صدمه و بلا را نخواسته، لذا اين همه تأکيد در متابعت شريعت و نهى از مخالفت نموده مانند پدر مهربانى که اولاد را امر و نهى فرمايد به نظر عاقبت انديشى و خير خواهى. و بعضى در لفظ «عزيز» وقف کنند و آن را وصف پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله دانند، يعنى آن حضرت ارجمند و بزرگ قدر و غالب بر اعادى دين است. و معنى «ما عنتّم عليه» آنست که بر او است آنچه بنمائيد و تدارک آن را به شفاعت خواهد نمود.
بنابراين اميدوارى بزرگى است، لکن چنين نيست که شخص اتکال به آن کرده، تدارک اعمال بد خود را نکند و از قبايح توبه و انابه ننمايد، زيرا باعث اغراء به جهل، و ساحت قدس الهى منزه از آنست. و ايضا از جمله صفات آن پيغمبر، حَرِيصٌ عَلَيْکُمْ: حريص است بر اسلام شما و اصلاح امورات و نيات شما. بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ: به مؤمنين از شما و غير شما مهربان است و بخشاينده. تقديم «رءوف» بر «رحيم» که ابلغ است به جهت رعايت فواصل است، و ابلغيت آن به جهت آنست که به معنى شدت رحمت مى‌باشد.
تبصره- بدانکه حق تعالى هيچ پيغمبرى را در يک موضع به دو اسم اختصاص نداده مگر پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله را، و در حق ذات احديت خود فرموده «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ»* «2» و در شأن آن حضرت فرمود:
«1» ج 2 ص 272 حديث 16.
«2» سوره بقره آيه 143.
ج5، ص 245
«بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ». وجه ديگر براى تفضيل آن حضرت بر انبياى سلف آنکه: يحيى بن جعده روايت کرده که هر کس آيتى از قرآن نزد عمر بن خطاب آوردى ثبت ننمودى، تا دو شاهد بر آن شهادت دادى مگر اين آيه که مردى نزد او آورد فى الحال بنوشت و گفت: شاهد در اين نخواستم. به خدا قسم که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله چنين بود و گويند اين آخر آيتى است از قرآن که نازل شد و اين سوره آخر سوره‌اى است که به يک مرتبه نازل شد. در مجمع فرمايد: رءوف است بر مطيعين و رحيم است بر مؤمنين، يا رءوف است به اقرباى خود و رحيم است به اولياى خود، يا رءوف است به هر که آن حضرت راى ديده، و رحيم است نسبت به هر که درک حضور آن سرور راى نکرده.