تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ کانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْکافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِينٌ «2»
بعد حق تعالى ردّ انکار ايشان نموده و فرمود:
أَ کانَ لِلنَّاسِ عَجَباً: آيا هست مردمان را تعجبى و شگفتى. أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ: اينکه وحى فرموديم به سوى مردى که از اقناى ايشان است نه
ج5، ص 253
از عظماى ايشان، و تعجب آنها در اين امر از فرط حماقت و قصور نظر ايشان بود در امور آجله، و جهل آنها به حقيقت وحى و نبوت؛ چه اعتقادشان آن بود که مزيت فضيلت و مرتبه شأن مرد، به کثرت مال و جاه دنيوى است، و آن حضرت را که از عظماى خود کمتر مى‌دانستند، به جهت قلت مال بود. و چون حکمت الهى مقتضى استحقار حطام دنيويه است، لذا اکثر پيغمبران که مبعوث شده‌اند متصف به فقر بوده‌اند تا به مردمان نمايد که مال دنيا را دخلى نيست در مزيت مرتبه و رفع درجه در درگاه عزت؛ کما قال «وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفى» «1» و کفار از فرط جهالت اين را نمى‌يافتند، بدين واسطه تعجب مى‌نمودند.
تحقيق- بشر به سبب خطاى عقل محتاج است به ناموس وحى، و اين وحى مثل غرائز، معصوم از خطا، و از مسائل مهمّه ايمانى، يکى از امور مشکله ماوراء الطبيعه و محير العقول بشر مى‌باشد. چون علم بر دو قسم است: موهوبى و کسبى. و وحى، علم موهوبى است که بر انبياء افاضه شده. مادّيون چون منکر اين قسمت بودند، تعبيرات نمودند و حال آنکه تصديق آن وجدانى است، زيرا به سبب علم لدنى چون عالم به علل و نواميس اجتماع است، تنزل و ترقى ملتى را خبر دهد. نزد ما، غيب، و براى او مشهود است؛ و ايضا طبيب به سبب مهارت از بهبودى يا هلاکت مريضى خبر دهد، و ايضا معمار بواسطه استادى، ساختمان عمارتى را خبر دهد.
پس مى‌شود در بشر نفوسى بيايند که واقف به علل و ساختمان بشر باشند.
انبياء چون به ساختمان جامعه بشر مطلعند، به سبب آن علم موهوبى، از سعادت و شقاوت اخبار فرمايند، بدبختانه ما حرف فلان هيوى را وقتى از پشت کهکشان خبر مى‌دهد تصديق مى‌کنيم، لکن وقتى به سلسله انبياء مى‌رسيم معطل مى‌مانيم؛ چه ملاکى در تصديق آنها هست که در انبياء نيست؟
«1» سوره سبا آيه 37.
ج5، ص 254
هر حسى روى احتياج بشر آمده، انبياء چون محتاج به ديدن ماوراء الطبيعه عالم برزخ و معاد بودند، خداى تعالى اين حس سادس «وحى» را به ايشان مرحمت فرمود. شخص نبى را نبى شناسد، ما عاجز از ادراک مقام آنها، و به آثار شناسيم. همچنين علل وحى را کسى راه نيست، بلکه به آثار، ظهور اين حالت محقق يابد.
فلاسفه، نزول جبرئيل را تأويلات بارده مى‌کنند، ما از فلاسفه برهان نمى‌خواهيم و از انبياء برهان مى‌خواهيم؛ غافل از آنکه پيغمبر کسى بود که وقتى جبرئيل نازل مى‌شد عرق مى‌کرد و حالت وحى دست مى‌داد و يک نوع عظمت خاصى به پيغمبر عارض، به حدى که اگر سوار بود کمر اسب خم مى‌شد. فلاسفه نتوانستند حل اين معنى نمايند. بعضى جبرئيل را عقل پيغمبر، يا قوّت خيال نبى تصور نموده، بنابراين وحى معنى ندارد.
ما وقتى به سيره حضرت ختمى مرتبت مراجعه کنيم، مى‌بينيم جبرئيل، وجود مستقل؛ و وحى، ماوراء حس بشر بوده، و بشر از مرتبه حس بالا نرفته، لذا حقايق اين مطالب را درنيافته، لکن به خبر مخبر صادق تصديق بايد نمود.
بعد مضمون وحى را فرمايد: أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ: اينکه بترسان مردمان را از عقوبت الهى و سخط ربانى. و تعميم‌انداز به جهت آنست که هيچکس خالى نيست از صفتى که بايد او را ترسانيد. و بعد تخصيص بشارت نمايد به اهل ايمان، زيرا کفار را سبب بشارت نيست، پس مى‌فرمايد: وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا: و بشارت ده آنان که ايمان آورده‌اند.
تنبيه- تقديم انداز بر تبشير براى آن است که انداز پرهيز است از فعل ناشايسته، و تبشير ترغيب است بر فعل شايسته، و تخليه چون مقدم باشد بر تحليه، لذا انذار مقدم شد.
أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ: بتحقيق مر ايشان راست پيش رو نيک نزد پروردگارشان، و آن سابقه جليله و منزله رفيعه و و نعيم جنت است که حق تعالى به آن وعده فرموده مؤمنان را که بوسيله ايمان و طاعت به آن نائل شوند. 2-
ج5، ص 255
ابن عباس گفته: «1» مراد قدم صدق، سبقت سعادت است در ذکر اول، يعنى سابقه ازلى به سعادت اهل ايمان باشد و مؤيد اين است قوله تعالى «إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى». «2» 3- نزد بعضى قدم صدق، مقام صدق است که در او ملال و زوال نيست. 4- ايمان صادق. 5- اعمال صالحه و مساعى جميله.
6- رضوان اللّه. 7- و دعاى ملائکه که در باره ايشان سبقت کرده. 8- تقديم حق تعالى اين امت را در بعثت، چنانچه فحواى «نحن الآخرون السّابقون» «3» از آن خبر مى‌دهد. 9- شفيع صدق که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله است.
در عين المعانى «4» مروى است که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله را از قدم صدق پرسيدند فرمود: هى شفاعتى توسّلون بى الى ربّکم.
در مجمع البيان «5» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که معنى قدم صدق، شفاعت حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله باشد. و مقرر است که گناهکار تباه روزگار را هيچ وسيله‌اى براى آمرزش، برابر شفاعت آن حضرت نيست.
در کافى «6» و عياشى «7» و قمى «8» از حضرت صادق عليه السّلام: هو رسول اللّه. و نيز کافى «9» و عياشى «10» از آن حضرت: بولاية امير المؤمنين عليه السّلام، و مسلم است که ولايت از شروط شفاعت، و هر دو متلازمند، بنابراين شفاعت بدون ولايت براى احدى حاصل نشود.
نکته- تسميه سابقه به قدم، براى آن است که سعى و سبق به آن متقدم
«1» مجمع ج 3 ص 89.
«2» سوره انبياء آيه 101.
«3» مستدرک سفينة البحار ج 1 ص 24، بحار الانوار ج 24 ص 4 حديث 11.
«4» بحار الانوار ج 24 ص 41 حديث 3.
«5» مجمع ج 3 ص 89.
«6» نور الثقلين ج 2 ص 292 ذيل حديث 8.
«7» عياشى ج 2 ص 120 حديث 5.
«8» تفسير قمى ج 1 ص 309.
«9» کافى ج 1 ص 422 کتاب الحجه.
«10» تفسير عياشى ج 2 ص 119 حديث 4.
ج5، ص 256
است، چنانچه نعمت را يد تعبير کنند به جهت آنکه به دست داده مى‌شود. و اضافه آن به صدق جهت تحقق آن، و تنبيه بر آنکه رسيدن به آن به صدق قول و نيت است.
قالَ الْکافِرُونَ: گفتند کافران بعد از آمدن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و نمودن خارق عادات بر ايشان. إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِينٌ: بدرستى که اين مرد ساحرى است آشکارا. اين اعتراف است به آنکه ايشان مشاهده مى‌نمودند امور خارق عادت را که عاجز کننده ايشان بود از معارضه، با وجود بر اين تصديق ننموده، اين نسبت ناشايسته را به وجود نبوى صلّى اللّه عليه و آله مى‌دادند، و حال آنکه اگر تعقل کنند هر آينه دريابند که داستان نبوت و وحى، قصه رمال و رمل و سحر و ساحر نيست، بلکه امرى است ما فوق الطبيعه.