تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ما مِنْ شَفِيعٍ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ «3»
بعد از آن دليل مبدء و معاد را فرمايد:
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ: بتحقيق پروردگار شما خداى تعالى است. الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: آن ذاتى که ايجاد فرمود و بيافريد آسمانها و زمينها را که اصول ممکنات و بزرگترين اجسام عالم دنيااند. فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ: در مقدار شش روز ايام دنيا، و در آن مدت آن را اختراع و ابداع فرمود به عجائب و بدايع بيشمار، با آنکه قادر بود به يک طرفة العين آن را ايجاد کند تا تعليم بندگان باشد که در کارها تعجيل نکنند «التّأنّى من الرّحمن و العجلة من الشّيطان» و اين قول
ج5، ص 257
از سعيد بن جبير است.
يا آنکه: ترتيب حوادث بر ايجاد شى‌ء بعد شى‌ء، ادلّ است بر بودن فاعل آن عالم، و مدبر مى‌گرداند آن شى‌ء را به اختيار خود، و جارى نمايد بر وفق مشيت خود؛ و مؤيد اين است روايت صدوق (رحمه الله) در عيون «1» و علل از حضرت رضا عليه السّلام که فرمود: پس خداى تعالى خلق فرمود آسمان و زمين را در شش روز، و حال آنکه ذات احديت مسلط بر عرش و قادر بود براى آنکه خلق فرمايد در يک چشم بهم زدن، و لکن ايجاد نمود در شش روز، تا ظاهر شود آنچه خلق مى‌نمايد آن را شي‌ء بعد شي‌ء، پس استدلال کنند به حدوث حوادث بر ذات قادر متعال.
تبيين- بعض محققين در علت تخصيص خلق عالم به شش روز بيان نموده که: افعال سبحانى، مبتنى بر حکم و مصالحى است، و حکمتش اقتضا نموده که افعالش بالنسبه به مخلوقات بر دو قسم باشد: قسم اول: خلقى است که صادر شود از او در هر آنى به اراده دفعيه بدون توقف بر ماده و مدت، مانند خلق آبى که ماده اجسام و جسمانيات است. قسم دوم: مخلوقاتى است که صدور آن بعد از مدتى است که عادت به آن جارى گشته به حصول استعداد ماده آن در آن مدت بر سبيل تدريج، و ايجاد آسمان و زمين از اين قسم باشد، و جميع مليين و اکثر فلاسفه بر اين قولند.
ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: (نکته- ذکر «ثم» براى ترتيب در خلق است نه به جهت تراخى رتبه) پس مستولى شد بر عرش در تدبير امور مانند استواى ملک بر سرير به استيلا بر تدبير مملکت، چه تمام تدبيرات از عرش نازل مى‌شود که اعظم مخلوقات است، و لذا بندگان نزد حوائج، دستهاى خود را به جانب آن بلند مى‌کنند. 2- آنکه بلند و رفيع گردانيد آن را. 3- قصد نمود خلق عرش را. 4- نزد ابن عباس: بلند گرديده امر او. 5- شروع در خلق عرش و اتقان آن فرمود. 6- مستولى شد بر آسمانها به قهر و غلبه خود. 7- مستولى شد امر و
«1» عيون اخبار الرضا ج 1 باب 11 حديث 33.
ج5، ص 258
قضاى الهى به آسمان، يعنى امر و قضاى سبحانى از آسمان به زمين نازل مى‌شود. 8- در احتجاج- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام: استوى تدبيره و علا امره: مستولى شد تدبير او و علوّ نمود امر او. 9- از حضرت کاظم عليه السّلام:
استولى على ما دقّ و جلّ استيلا يافت بر آنچه دقيق و جلىّ کوچک و بزرگ است. «1» 10- در کافى «2»- از حضرت صادق عليه السّلام: استوى على کلّ شى‌ء فليس شي‌ء اقرب اليه من شي‌ء: مستولى شد بر هر شي‌ء، پس نيست چيزى نزديکتر به او از چيزى، يعنى تمام اشياء در پيشگاه الهى مساوى است يُدَبِّرُ الْأَمْرَ: تدبير مى‌فرمايد امر کائنات را بر مقتضاى حکمت، يا تقدير مينمايد موجودات را بر وجهى که مى‌خواهد. و تدبير نظر است در ادبار امور تا محمود العاقبه واقع شود به خير بيانجامد. ما مِنْ شَفِيعٍ: نيست هيچ شفاعت کننده در روز قيامت. إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ: مگر بعد از اذن دادن خداى تعالى مر او را. اين تقرير عظمت و عز جلال الهى است و ردّ کسانى که گمان مى‌کنند که الهه آنها شفيع ايشان باشد در درگاه ربوبى. و ايضا اثبات شفاعت آن کسى که مأذون شود از جانب الهى. و اذن شفاعت انبياء و اولياء تماما روز قيامت داده شود الّا وجود مقدس حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله که اذن شفاعت او در دنيا مرحمت فرموده است، لقوله تعالى «وَ لَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضى» «3» و قوله صلّى اللّه عليه و آله: ادّخرت شفاعتى لاهل الکبائر من امّتى. «4» و اخبار در آن بسيار است.
ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ: آن ذات متصفه به صفات مذکوره، مقتضى الوهيت و ربوبيت، خدا به حق پروردگار شما است نه غير او، چه غير را با او در اين صفتها شرکت نيست. فَاعْبُدُوهُ: پس او را بپرستيد به يگانگى. أَ فَلا تَذَکَّرُونَ:
«1» احتجاج طبرسى ج 2 ص 157.
«2» ج 1 ص 127 حديث 1.
«3» سوره ضحى آيه 5.
«4» بحار الانوار، ج 8 ص 30 به نقل از مجمع البيان ذيل آيه 48 سوره بقره.
ج5، ص 259
آيا پند نمى‌گيريد يا تفکر نمى‌کنيد که مستحق عبادت، ذات احديت او است، نه معبودان باطله.