تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا کانا فِيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ (36)
ترجمه
پس لغزاند آندو را شيطان از اجتناب از آنشجره پس بيرون کردشان از جائيکه بودند در آن و گفتيم فرود آئيد با آنکه باشيد بعضى از شما با بعضى دشمن و از براى شما است در زمين قرارگاه و مايه زندگى تا هنگامى..
تفسير
شيطان بوسوسه و خدعه و اشتباه کارى دشمنى خود را با آدم (ع) و حوا بروز داد و فريب داد آندو را باين وسيله که اول آمد نزد آدم (ع) و گفت خداوند نهى نفرمود شما را از اين درخت مگر براى آنکه اگر شما از اين درخت تناول نمائيد دو ملک ميشويد داراى علم غيب و قدرت پيدا ميکنيد بر آنچه قدرت دارد بر او کسيکه خداوند او را مخصوص بقدرت نموده است يا آن که مخلد در بهشت ميشويد که هرگز نمى‌ميريد و قسم ياد نمود که من از ناصحان شمايم و در اين حال جاى داده بود خود را در دهان مارى که او را وارد بهشت نمود و آدم گمان کرد که مار با او تکلم ميکند و نميدانستکه شيطان در دهان او مخفى شده است با اين وصف جواب فرمود اين از خدعه‌هاى شيطان است چگونه ميشود خداوند خيانت نمايد با ما و تو چگونه بعظمت قسم ياد ميکنى و نسبت
جلد 1 صفحه 63
خيانت و قصد سوء بخدا ميدهى با آنکه خداوند اکرم الاکرمين است چگونه قصد نمايم بچيزيکه خداوند مرا از آن منع نموده است و تناول نمايم از آن بدون اذن خدا و چون شيطان از او مأيوس شد نزد حوا آمد و گفت خبر دارى آندرخت را که خداوند حرام نموده بود بر شما چون اطاعت کرديد و احترام حکمش را نگاه داشتيد بر شما حلال نمود نمى‌بينيد ملائکه را که موکل حفظ آندرخت هستند و نمى‌گذارند حيوانات بهشت از آن بخورند شما را منع نمى‌کنند اين دليل بر حليت اوست براى شما مژده ميدهم بتو که اگر سبقت نمائى تو در خوردن از آندرخت بر آدم بر او مسلط ميشوى و زمام امر و نهى او بدست تو ميآيد حوا گفت الان تجربه ميکنم و خواست بخورد ملائکه خواستند نگذارند از طرف خداوند وحى رسيد که شما حق منع داريد از حيوانات که عقل ندارند اما کسى را که من عقل و تميز و اختيار دادم حق منع نداريد او را بايد واگذار بعقلش نمائيد که آن حجت من است بر او اگر اطاعت کرد مستحق ثواب است و اگر مخالفت نمود سزاوار عقاب پس واگذاردند او را ملائکه با آنکه عازم ممانعت بودند و حوا گمان کرد که خداوند منع نموده است آنان را از ممانعت براى آنکه حلال کرده است آنرا بعد از آنکه حرام کرده بود و مار راست ميگويد و تناول نمود و تغيير حال و آثار بدى در خود مشاهده ننمود و بآدم (ع) عرض کرد درختى را که ما از آن ممنوع شده بوديم خداوند حلال نمود بر ما و من از آن خوردم و ملائکه ممانعت ننمودند و حالم هم بد نشد آدم (ع) فريب خورد و تناول نمود و خطا از او سر زد و بيرون کرد خداوند آندو را از بهشت و نعمت‌هائى که بودند در آن و فرمود اى آدم و اى حوا و اى مار و اى ابليس فرود آئيد و باشيد بعضى از شما دشمن بعضى ديگر و لذا آدم و حوا و اولاد آنها دشمن مارند و ابليس و مار و اولاد آندو دشمنان آدم و حوا و ذريات ايشان و هبوط آدم و حوا و مار از بهشت بود زيرا مار از چرندگان خوب بهشت بود ولى هبوط شيطان از اطراف بهشت بود زيرا بهشت بر او حرام بود فيض ره فرموده شايد حرام بود بر ابليس دخول در بهشت آشکارا بطورى که شناخته شود لذا خود را در دهان مار مخفى نمود و وارد شد براى فريب دادن چنانچه در حديث ديگر وارد شده است و باين بيان رفع ميشود منافات ميان اين حديث و حديث ديگرى که در ضمن تفسير آيه سابقه ذکر شد که اگر بهشت آخرت بود ابليس داخل آن نميشد يعنى با حال اختفاء هم داخل نميشد و بعضى گفتند اگر دخول در بهشت بر او حرام بود پنهان و آشکار فرق نداشت و اينکه در
جلد 1 صفحه 64
دهان مار مخفى شد براى آن بود که آدم و حوا او را نشناسند و از حوالى بهشت با آنها صحبت ميکرد يا براى آن بود که ملائکه حفاظ بهشت او را نشناسند و عصيانا وارد شد و اگر بهشت آخرت بود در حوالى آن هم شيطان منزل نمينمود و عصيانا هم نميتوانست وارد آن شود و اگر بهشت دنيوى باشد ممکن است در آسمان باشد چنانچه ظاهر آيه و روايات است و بنابر اين معنى هبوط ظاهر است و ممکن است در زمين باشد چنانچه ظاهر روايت منقوله در آيه سابقه است و معنى هبوط در اينصورت نقل از مکان عالى معنوى بسافل است و محتمل است عالى ظاهرى هم بوده و اللّه اعلم بحقائق الامور و مقرر گرديد زمين جايگاه آنها باشد و از منافع آن برخوردار شوند تا زمان مرگ و قمى روايت نموده که الى حين يعنى تا روز قيامت و منافات ندارد زيرا روايت شده است که کسى که بميرد برپا ميشود قيامت او.