تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما کانُوا يَکْفُرُونَ «4»
بعد از اثبات توحيد، دليل معاد را بيان مى‌فرمايد:
إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً: بسوى جزا يا حکم الهى است بازگشت همه شما به موت و نشور نه به غير او، پس مهيا باشيد براى آن، و مستعد آن شويد به کسب اعمال صالحه و اجتناب از افعال سيئه. وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا: وعده داد شما را خداى تعالى وعده دادنى به حق و راست و درست که در آن تخلف نيست. إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ: بتحقيق ذات قادر متعال بيافريد در اول خلق را، و از کتم عدم، به عرصه شهود آورد. ثُمَّ يُعِيدُهُ: پس بعد از مردن، زنده و اعاده گرداند آن را براى ثواب و عقاب، چنانچه فرمايد: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: براى اينکه جزا دهد آن کسانى را که ايمان آورده و عمل صالح نموده‌اند. بِالْقِسْطِ: به عدل خود، يا مکافات فرمايد ايشان را به عدلشان، يعنى به رعايت عدل که در امور نموده باشند، يا به ايمانشان؛ چه ايمان، عدل قويم است در مقابل شرک که ظلم عظيم و عقاب اليم است. و اين اوجه باشد به جهت مقابله آن بقوله: وَ الَّذِينَ کَفَرُوا: و آن کسانى که کافر شدند. لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ: مر ايشان راست آشاميدنى از آب گرم جهنم که چون بخورند امعاء و احشاى ايشان پاره پاره گردد. وَ عَذابٌ أَلِيمٌ: و ديگر مر ايشان راست عذابى دردناک که تخفيف و سستى نيابد. بِما کانُوا يَکْفُرُونَ: به سبب
ج5، ص 260
آنکه بودند که کافر مى‌شدند به خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و ايمان نمى‌آوردند، لذا مستحق عقاب و عذاب گرديدند.
نکته- مقابله اين آيه با آيه سابقه، مقتضى آن است که چنين باشد «ليجزى الّذين کفروا بشراب من حميم و عذاب اليم» لکن تغيير نظم فرمود جهت مبالغه در استحقاق کفار، عقاب را. و تنبيه بر آنکه مقصود ابداء و اعاده اثابه است و عقاب العرض واقع مى‌شود. و اشعار بر آنکه حق تعالى متولى اثابه مؤمنان است به آنچه لايق لطف به کرم او است، و لذا تعيين آن ننموده. و اما عقاب کفر، دردى است که سوء اعتقاد و شوم افعالشان ايشان را به آن کشيده. و آيه در حکم تعليل قوله «إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً» باشد، زيرا چون مقصود از ابداء و اعاده، مجازات حق تعالى است مکلفان را بر اعمال ايشان، پس مرجع جميع لا محاله، به جزا و سزاى الهى است.
برهان ساطع- محققين از اين آيه شريفه، برهان معاد جسمانى را اتخاذ نموده، بدين تقرير که: ايجاد ممکن به غير ماده و مدت، به انواع صور و اشکال، محال نيست؛ زيرا هرگاه ممتنع مى‌بود البته هيچ ذره‌اى از موجودات و کائنات اين عوالم، به وجود نمى‌آمد، و چون به مصداق «إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ» اين همه عوالم را بدون ماده و مدت، ذات احديت آفريد، عقلا ثابت شود که اين ممکن بذاته، مقدور قدرت خلّاق على الاطلاق است، پس به مصداق «ثُمَّ يُعِيدُهُ» اعاده مرتبه ثانيه بالنسبه به همان اشياء اوليه، اولى و اسهل و اقدر باشد، زيرا اول مرتبه، اعطاء وجود، و در ثانى، اعاده موجود است.
تقرير ثانى- ايجاد خلق و اعطاء عقول و قدرت به آنها، ذات احديت خلّاق عالم فرمود، پس واجب است در حکمتش ترغيب بندگان به خيرات، و ترهيب از شرورات. و اين ترغيب و زجر ممکن نيست مگر به ربط ثواب بر فعل، و عقاب بر ترک در مأمورات و بالعکس در منهيات. و اين ثواب مرغب و عقاب مرهب، حاصل نيست در دنيا بالوجدان، پس لابد بايد دار آخرتى باشد تا ثواب و عقاب محقق يابد، و الّا لازم آيد کذب در فرمايش الهى «لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا» تا آخر آيه، و ذات سبحانى، منزه از قبايح، و صدور آن از ساحت کبريائى محال است.
ج5، ص 261