اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ يُدَبِّرُ الأَمرَ ما مِن شَفِيع‌ٍ إِلاّ مِن بَعدِ إِذنِه‌ِ ذلِکُم‌ُ اللّه‌ُ رَبُّکُم فَاعبُدُوه‌ُ أَ فَلا تَذَکَّرُون‌َ «3»
محققا پروردگار شما اللّه است کسي که خلق فرمود آسمانها و زمين را در
جلد 9 - صفحه 345
شش روز پس از آن پرداخت بر عرش تدبير امر فرمود اشکال- اولا قبل از خلقت آسمان و زمين روز و شبي نبود که ميفرمايد إِن‌َّ رَبَّکُم‌ُ اللّه‌ُ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ زيرا تشکيل روز و شب بواسطه حرکت زمين است دور خود چنانچه تشکيل سال و بروج بواسطه حرکت او است دور کره شمس.
و ثانيا خداوند تبارک و تعالي قدرت داشت طرفة العين خلق فرمايد وجه اينکه در شش روز خلق فرمود چيست.
و ثالثا در بسياري از آيات اينکه مدت ذکر شده و لکن در سوره فصلت هشت روز بيان فرموده ابتداء ميفرمايد قُل أَ إِنَّکُم لَتَکفُرُون‌َ بِالَّذِي خَلَق‌َ الأَرض‌َ فِي يَومَين‌ِ پس از آن ميفرمايد وَ قَدَّرَ فِيها أَقواتَها فِي أَربَعَةِ أَيّام‌ٍ تا آنجا که ميفرمايد فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فِي يَومَين‌ِ آيه 8 الي 11.
جواب- اما از اشکال اول مراد اينکه مقدار مدت بود که اگر روز و شبي بود شش روز ميشد.
و اما از اشکال دوم خداوند قادر متعال بر هر چيزي قادر است در امر خلقت دفعي و تدريجي چنانچه مخلوقات دفعي و تدريجي بسيار هست آدم و عيسي عليهما السلام دفعي، بقيه تدريجي و هکذا حيات و موت هر کدام موافق حکمت و مصلحت است و حکم و مصالح هر امري را خود ميداند هر چه بگوئيم بيجا گفته‌ايم.
و اما از اشکال سوم- جمله وَ قَدَّرَ فِيها أَقواتَها فِي أَربَعَةِ أَيّام‌ٍ داخل در جمله اولي است که خلقت زمين و تقدير اقوات در چهار روز بوده و با جمله اخيره شش روز ميشود مطابق ساير آيات.
ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ عرش آخرين عوالم جسمانيست که محيط بکرسي و سماوات و ارض است و معني استوي يعني تدبير امور از آنجا ميشود تشبيه بجلوس
جلد 9 - صفحه 346
سلاطين بر عريکه سلطنت که تدبير امور مملکت ميکنند لذا ميفرمايد يُدَبِّرُ الأَمرَ دفع دخل- کانه کفار و مشرکين بگويند که خداوند کارها را بتوسط اسباب ميکند و اصنام ما از وسائط بين خالق و مخلوق هستند و از خدا ميگيرند و بما ميدهند و شفاعت در حق ما ميکنند ما نَعبُدُهُم إِلّا لِيُقَرِّبُونا إِلَي اللّه‌ِ زُلفي جواب آنها ما مِن شَفِيع‌ٍ إِلّا مِن بَعدِ إِذنِه‌ِ و اصنام مشرکين نه شعور و ادراکي دارند و نه حيات و قدرتي و نه آبرو و مقامي و البته شفيع بايد داراي اينکه شئون باشد آنهم بعد از اذن و اجازه.
ذلِکُم‌ُ اللّه‌ُ رَبُّکُم خداوند پروردگار شما چنين است فَاعبُدُوه‌ُ و عبادت غير آن نکنيد أَ فَلا تَذَکَّرُون‌َ بايد بمقتضاي عقل و دليل و حس متذکر اينکه معني باشيد و دست از عبادت غير او برداريد.