تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِکَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ «5»
و نيز به جهت احتجاج به اهل کفر مى‌فرمايد:
هُوَ الَّذِي: ذات احديت الهى آن ذاتى است که به قدرت کامله. جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً: قرار داد آفتاب را صاحب روشنيها. وَ الْقَمَرَ نُوراً: و ماه را صاحب نور. و تسميه ماه به نور، جهت مبالغه، و اعم از ضوء است؛ و گويند:
آنچه بالذات است ضوء، و آن چه بالعرض است نور باشد، و حق تعالى به اين تنبيه فرموده بر آنکه: شمس نيرى است ذاتا، و قمر نيرى است بالعرض مقابله شمس و اکتساب نور از آن نمايد، يعنى به مقدار مقابله او با آفتاب نيّر مى‌شود چنانچه در علم هيئت مبين شده.
وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ: و تقدير فرموده براى مسير هر يک از شمس و قمر منزلها بر فلک بعد از مسير آنها. و اکثر مفسرين برآنند که ضمير راجع به قمر است، يعنى تقدير فرمود براى سير قمر منازلها و منازل آن بيست و هشت است بر عدد شبهاى ماه، غير از دو شب محاق، و اسامى آن منازل اين است: شرطين، بطين، ثريا، دبران، هقعه، هنعه، ذراع، نثره، طرف، جبهه ربره، صرفه، عوا، سماک، غفر، زبانا، اکليل، قلب، شوله، نغايم، بلده، ذابح، سعديلع، سعد السعود، سعد الاخبيه، فرع الدلو المقدم، فرع الدلو المؤخر، بطن الحوت.
و بروج دوازده حمل و ثور تا آخر و اين منازل: ماه، آفتاب، زهره، مشترى، مريخ، زحل و عطارد است. و حق تعالى مقام اين کواکب سبعه سياره را در اين بروج مختلف گردانيده، ماه در هر برجى دو روز و ثلثى از روز بود، و منازل مذکوره را در بيست و هشت روز قطع کند، و آفتاب در هر برجى يک ماه باشد و منازل مذکوره را يک سال طى کند، و عطارد در هر برجى ده روز ماند، و زهره
ج5، ص 262
در هر يک از آن بيست و پنج روز، و مريخ چهل و پنج روز، و مشترى يک سال و نيم، و زحل دو سال، و اين اختلاف بر وفق حکمت و مصلحت او سبحانه مى‌باشد. و بنابر تفسير اول ضمير «قَدَّرْناهُ» راجع است به هر يک از شمس و قمر، و تقدير اينکه (و قدّر مسير کلّ واحد منهما منازل. او قدّرناه ذا منازل) و بنابر تفسير ثانى که راجع باشد به قمر، تخصيص آن به ذکر جهت سرعت سير آن و معاينه منازل آن و اناطه احکام شرع است به آن، لهذا تعليل فرمود بقوله:
لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ: براى آنکه تا بدانيد شما شماره سالها و اوقات ماهها و روزها در مهمات و معاملات خود. و چون سال مشتمله بر ماه است، ذکر ماه را نفرموده.
تبصره- به قدرت کامله الهى، به سبب حرکت افلاک، زمان پديد آمد و به چهار نوع قسمت شد: سال و ماه و روز و ساعت. قسم اول: به سبب گردش خاصه آفتاب که هر دفعه آفتاب يکدوره حرکت انتقالى خود را تمام کند، يک سال باشد.
قسم دوم: ماه، هر مرتبه که قمر از آفتاب مفارقت کند تا بار ديگر به او رسد، يک ماه توليد شود. قسم سوم: روز و شب، و آن به سبب حرکت وضعى آفتاب است به دور خود حاصل گردد. قسم چهارم: ساعت که به قسمت شبانه روزى معين شده و بواسطه اين تقسيم اوقات، روزه و زمان حج و ساير عبادات موقته و اوقات معاملات و اجارات ظاهر شود و معلوم گردد.
ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِکَ: نيافريد خداى تعالى آنچه مذکور شد. إِلَّا بِالْحَقِ:
مگر براستى و درستى و در حالتى که متلبّس به حق بود، و وفق حکمت و مصلحت، نه به لهو و لعب و عبث و لغو نزد بعضى «با» به معنى «لام» است، يعنى خلق فرمود براى حق نه باطل. يُفَصِّلُ الْآياتِ: بيان مى‌فرمائيم آيات و دلايل قدرت خود را (به قرائت حفص يفصّل به صيغه غيب) يعنى خداى تعالى روشن و ظاهر مى‌کند علامات و نشانه‌هاى عظمت و جلال خود را. لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ: براى گروهى که مى‌دانند، يعنى در آن انديشه مى‌نمايند و به سبب تأمل، از آن نفع مى‌گرداند، زيرا هر که تأمل و تفکر نمايد، مى‌يابد که شمس و قمر دو آيتند از آيات الهى، که اعظم دلالاتند بر وحدانيت. و علم قدرت او از حيث: مخلوقيت
ج5، ص 263
ذات آنها و خلق ضياء و نور در آنها، دوران و قرب، بعد، مشارق، مغارب، کسوف، خسوف، و انتشار شعاع شمس در عالم، و تأثير آن در حرّ و برد، و اخراج نباتات و طنج ثمار به سبب آن، و تماميت و نقص قمر که بواسطه آن در اول (هلال) و وسط (بدر) و آخر ماه (محاق) معلوم مى‌شود و حساب شهور و ايام تابستان و زمستان و پائيز و بهار به آنها دانسته مى‌شود، و اينها نعم عظيمه‌اند از حق تعالى بر بندگان در دين و دنيا، لذا در عقب آن فرمود: «ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِکَ إِلَّا بِالْحَقِّ».