تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ ما خَلَقَ اللَّهُ ذلِکَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ «5» إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ «6»
ترجمه
او است آنکه قرار داد آفتاب را روشنى و ماه را روشن و مقدّر نمود براى آن منزلها تا بدانيد شمار سالها و حساب را و نيآفريد خدا آنرا مگر بحق تفصيل ميدهد
جلد 3 صفحه 5
آيتها را براى گروهى که دانشمندند
همانا در گردش شب و روز و آنچه آفريد خدا در آسمانها و زمين هر آينه آيتها است براى گروهى که پرهيزکارند.
تفسير
خداوند آفتاب و ماه را داراى ضياء و نور قرار داد و چون نور آفتاب ذاتى و نور ماه مکتسب از آن است و نيز نور آفتاب شديد و نور ماه ضعيف است نسبت ضياء را که ابلغ در کشف ظلمت است بآفتاب و نسبت نور را بماه داد و چون از هر دو جز ضياء و نور محسوس نيست براى مبالغه در روشنى دو معنى مصدرى را حمل بر ذات آندو فرمود مانند آنکه ميگويند فلانى عدل است يعنى بسيار عادل است اينجا هم مراد آنستکه بسيار داراى ضياء و نور فرمود آندو را و نيز مقدّر فرمود هر يک از آندو را صاحب منازلى يا مقدّر فرمود مسير هر يک از آندو را منازل يا خصوص ماه را براى محسوس بودن حالات آن در نقص و تمام چون هر شبى در منزلى است تا شب بيست و هشتم که بکلّى مخفى مى‌شود و محاق ميگردد در هر حال منازل دوازده‌گانه آفتاب که برجهاست و منازل بيست و هشت گانه ماه که در علم هيئت اسامى آنها ذکر شده است براى تعيين سالهاى قمرى و شمسى و ماههاى آندو و روزهاشان و بدست آمدن حساب معاملات مردم و محصولات تابستانى و زمستانى لازم است و بنظر حقير اين آيه هم دليل است بر اعتبار حساب سال و ماه قمرى چون ارجاع ضمير بهر يک از شمس و قمر بعيد است بلکه ظاهر عود ضمير است بخصوص قمر بملاحظه اقربيّت و مطابقت در تذکير و محسوس بودن منازل و حالات آن براى عامّه خلق بخلاف آفتاب و البته خلقت خداوند کلّيه موجودات را بحق و بر وفق حکمت است و بباطل و بر طبق هوى و هوس نيست و خداوند بيان ميفرمايد آيات دالّه بر وجود و حکمت صانع را براى اهل دانش چون آنها ميتوانند از اين آيات استفاده علمى نمايند و الّا کسانيکه جاهل محض و نادان صرفند از تدبّر و تفکّر در آيات عاجزند و از فوائد علم محرومند چنانچه انتفاع از آيات ارضيّه و سماويّه هم مخصوص باهل تقوى و معرفت است که از عواقب امور انديشه دارند و کارى نميکنند که براى آخرت آنها مضرّ باشد بخلاف مردمان بى باک و بى‌فکر و بى معرفت که يا نميفهمند يا عمل بفهم خودشان نميکنند و باين ملاحظه آيه بودن آيات در آيه دوّم اختصاص باهل تقوى داده شده است «برگ درختان سبز در نظر هوشيار- هر ورقى دفترى است معرفت کردگار» وجود آفتاب و ماه و ساير
جلد 3 صفحه 6
کواکب و آمدن شب و روز در پى يکديگر يا اختلاف آندو در تاريکى و روشنى و تأثير آنها در موجودات ارضيّه دليل بر وجود صانع حکيم واحد است که مدير اين کارخانه بزرگ او است و حافظ ارتباط و انتفاع اجزاء آن از يکديگر است تعالى شأنه و آثاره.