تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ما مِنْ شَفِيعٍ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ «3» إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما کانُوا يَکْفُرُونَ «4»
ترجمه
همانا پروردگار شما خداوند است آنکه آفريد آسمانها و زمين را در شش روز پس مستولى شد بر عرش تدبير مى‌کند امر خلق را نيست هيچ شفيعى مگر پس از دستورى او اين است خداى شما پروردگارتان پس پرستش کنيد او را آيا پس متذکّر نمى‌شويد
بسوى او است باز گشت شما بتمامى وعده خدا که حقّ است همانا او نخست مى‌آفريند خلق را پس باز مى‌گرداند آنرا تا جزا دهد آنانرا که گرويدند و بجا آوردند کارهاى شايسته را بعدالت و آنانکه کافر شدند مر آنانرا است مشروبى از مايع جوشان و عذابى دردناک براى آنکه کافر شدند.
تفسير
در اوائل سوره اعراف تفسير اين آيه تا کلمه العرش گذشت و مراد از تدبير امر تقدير و تنظيم امور خلق است بر طبق حکمت و مصلحت چون تدبير ترتيب امور است بنحويکه عاقبت آن پسنديده باشد و مقصود از نفى شفاعت ابطال عقائد بت پرستان است که قائل بشفاعت بتها از خودشان بودند و منظور از اثبات آن باذن
جلد 3 صفحه 4
شفاعت انبياء و اولياء و صلحاء از اهل ايمان است و مجموع نفى و اثبات براى تقرير عظمت مقام الوهيّت است و جمله ذلکم اللّه ربّکم براى افاده انحصار ربوبيّت است در موصوف باين صفات و نفى آن از غير تا نتيجه دهد که منحصر است اهليّت عبادت باو و باطل شود عبادت هر معبودى جز او و در خاتمه استبعاد شده است از عدم تنبّه کفّار بحقيقت امر با وضوح آن بطوريکه بادنى تامّلى از براى هر عاقلى تنبّه و تذکّر حاصل ميشود و رجوع و بازگشت تمام خلق بحق و حکم او مکرّر توضيح داده شده است و بايد در مقام تهيّه استعداد براى روز ملاقات بود و چون جمله اليه مرجعکم جميعا مفيد معنى وعد اللّه است کلمه وعد مصدر مؤکّد است که اضافه بفاعل شده يعنى وعده داد خدا وعده حقّى و کلمه بالقسط محتمل است متعلّق به يجزى باشد يعنى خداوند عود ميدهد خلق را براى آنکه جزا دهد اهل اعمال صالحه را بعدالت خود و محتمل است متعلّق به عملوا باشد يعنى جزا دهد آنانرا که بجا آوردند اعمال صالحه را بمقتضاى عدالت خودشان در امور چون عدل ميانه‌روى در امور است و منشأ اعمال صالحه ملکه عدالت است و بنابر احتمال اول دلالت دارد بر آنکه جزاى اعمال صالحه باستحقاق است نه تفضّل چون به مقتضاى عدالت خدا است مگر آنکه گفته شود مراد آنستکه بهر کس بحسب اقتضاء عملش تفضّل ميشود در هر حال غرض اصلى از خلقت خلق و اعاده آنها ثواب دادن است نه عقاب نمودن لذا اسلوب کلام تغيير داده شده و فرموده و آنانکه کافر شدند از براى آنها شراب حميم و عذاب اليم است براى کفرشان تا دلالت داشته باشد که از براى عقاب راهى جز استحقاق نيست و خداوند آنها را خلق نفرموده در ابتدا و اعاده براى عذاب بلکه آنها بسوء اختيار خودشان مرتکب امرى شدند که بعد از اعاده به نتيجه سوء آن گرفتار گشتند دقت و تامّل لازم است «من نکردم خلق تا سودى کنم- بلکه تا بر بندگان جودى کنم» و اللّه اعلم.