اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي جَعَل‌َ الشَّمس‌َ ضِياءً وَ القَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَه‌ُ مَنازِل‌َ لِتَعلَمُوا عَدَدَ السِّنِين‌َ وَ الحِساب‌َ ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ ذلِک‌َ إِلاّ بِالحَق‌ِّ يُفَصِّل‌ُ الآيات‌ِ لِقَوم‌ٍ يَعلَمُون‌َ «5»
او است خداوندي که جعل فرمود خورشيد را روشن و ماه را تابنده و مقدر فرمود ماه را منازلي تا اينکه بدانيد عدد سالها و حساب را خلق نفرمود اينکه را مگر بحق تفصيل ميدهد آيات را براي قومي که دانشمند هستند.
تنبيه- حکماء قديم در باب هيئت معتقد بودند بهفت طبقه آسمان که در هر يک يک ستاره قائل بودند قمر، عطارد، زهره، شمس، مريخ، مشتري، زحل که سيّارات ميگفتند و طبقه هشتم کرسي بود که بقيه ستاره‌ها در آن ثبت شده و ثوابت ناميدند و طبقه نهم عرش که غير مکوکب و اطلس و خالي از ستاره و کره زمين را در وسط اينکه طبقات و معتقد بودند که تمام اينکه نه آسمان دور کره زمين چرخ ميخورند و غير اينکه از مزخرفات و اينکه عقيده بحمد اللّه بالحس و الوجدان فسادش ظاهر شد، و اينکه تمام اينکه کرات جوّيه در اينکه فضاء وسيع بقدرت کامله دارند چرخ ميخورند و مخصوصا اينکه منظومه‌هاي شمسي دور کره شمس هر کدام بميزان منظمي حرکت دارند بعلاوه يک حرکت وضعي هم دارند که دور خود ميچرخند و تشکيل روز و شب و ماه و سال ميدهند.
بناء علي هذا مي‌گوييم در تفسير اينکه آيه شريفه هُوَ الَّذِي جَعَل‌َ الشَّمس‌َ ضِياءً ضياء از ماده ضوء روشنايي روز است و کره شمس بالذات نور دهنده و داراي حرارت شديدي است که هر جسمي نزديک او شود محترق ميگردد و هر فلزي آب ميشود وَ القَمَرَ نُوراً قمر بالطبيعه سرد است و جسم صيقلي است مثل آينه و از خود نور ندارد و دائما نصف آن مقابل شمس است و بحرکت انتقالي که بطيئي است در يک ماه تقريبا دور زمين ميچرخد بخلاف زمين که در يک شبانه روز دور خود
جلد 9 - صفحه 349
بحرکت وضعي سير ميکند و بحرکت انتقالي يک سال دور شمس حرکت دارد و دور ميزند و در هر روزي تقريبا يک منزل ماه طي ميکند که وَ قَدَّرَه‌ُ مَنازِل‌َ و آنچه که از نصف مقابل شمس بر زمين ظاهر ميشود نور شمس که در او تابش کرده منعکس ميشود از هلال تا بدر و از بدر تا محاق و اگر در دو نقطه رأس و ذنب کره زمين فاصله شد بين شمس و قمر ماه ميگيرد و اگر ماه فاصله شد بين شمس و زمين خورشيد ميگيرد.
لِتَعلَمُوا عَدَدَ السِّنِين‌َ وَ الحِساب‌َ تشکيل زمان ميدهد از حرکت اينکه کرات سال و ماه و هفته و روز و شب و ساعت و دقيقه بوجود ميآيد.
ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ ذلِک‌َ اينکه دستگاه را الّا بالحق که فوائد وجودي هر يک ابين من الشمس است احتياج ببيان نيست فقط طبيعي که مستند بطبيعت ميداند معرفت ندارد و الّا
(ففي کل شيئي له آية || تدل‌ّ علي انّه واحد)
لذا ميفرمايد يُفَصِّل‌ُ الآيات‌ِ لِقَوم‌ٍ يَعلَمُون‌َ فقط خداوند بيان و تفصيل ميدهد براي تنبيه و تذکر دانشمندان.