تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ «9»
بعد از ذکر ايعاد کافران، بيان وعده مؤمنان را فرمايد:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: به درستى که آن کسانى که ايمان آوردند و بجا آوردند کارهاى شايسته و پسنديده. يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ: راه نمايد ايشان را پروردگارشان در آخرت به سبب ايمانشان به سلوک سبيلى که مؤدى به بهشت شود. يا هدايت فرمايد به ادراک حقايق، کما قال عليه السّلام: «1» من عمل بما علم ورّثه اللّه علم ما لم يعلم: يعنى: هر که عمل کند به آنچه مى‌داند، ارث دهد خداى تعالى او را علم آنچه نمى‌داند.
تنبيه- مفهوم ترتيب آيه شريفه، اگرچه دالّ است بر آنکه سبب هدايت، ايمان و عمل صالح است، لکن منطوق قوله «بِإِيمانِهِمْ» دلالت مى‌کند بر آن که ايمان، علت مستقله است به جهت باء سببيه، و عمل صالح در حکم تتمه و رديف مى‌باشد. نزد بعضى معنى آنکه «يهديهم بايمان الى الاعمال الصّالحة» خداى تعالى ايشان را به برکت ايمان، هدايت و لطف و توفيق ارزانى فرمايد تا
«1» قال الباقر عليه السّلام: من عمل بما يعلم، علّمه اللّه ما لم يعلم بحار الانوار ج 78 ص 179، رجوع شود به: بحار الانوار ج 2 ص 40- 26 باب 9.
ج5، ص 267
به ميامن ايمان، به عمل صالح اقدام نمايند، و بدان مستوجب جنان و مستحق رضوان گردند. نزد مجاهد معنى آنکه: به نور ايمان، مهتدى شوند و بر صراط بگذرند.
و در منهج «1»- مروى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله از جبرئيل سؤال فرمود: چگونه امت من بر صراط بگذرند؟ جبرئيل متوجه آسمان شد و باز آمد و گفت: حق تعالى تو را سلام مى‌رساند و فرمايد: تو بر صراط به نور من بگذرى، و على عليه السّلام به نور تو، و امت تو به نور على عليه السّلام؛ و نور امت تو از نور على عليه السّلام [است]، و نور على عليه السّلام از نور تو، و نور تو از نور خداى تعالى.
در لئالى الاخبار «2»: از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مى‌فرمايد: بدرستى که پسر آدم در روز آخر دنيا و اول روز آخرت، ممثل شود براى او مال دنيا و اولاد و عملش. پس التفات به مال نموده گويد: قسم به خدا من بر تو خيلى حريص بودم، چه چيز براى من نزد تو باشد، گويد: بگير از من، کفن خود را.
پس رو به اولاد و گويد: قسم به خدا من تو را خيلى دوست داشتم و حامى بودم، نزد شما چيست، گويد: ما با تو تا سر قبر باشيم. پس توجه به عمل و گويد: قسم به خدا من تارک تو و تو بر من گران بودى، نزد تو چه باشد، گويد:
من قرين تو هستم در قبر تو و حشر، تا محضر حضرت پروردگار؛ هر گاه شخص، دوست خدا باشد، عملش به خوشبوترين مردم و نيکوترين منظر و لباس گويد بشارت باد به روح و ريحان و جنت و نعيم و مقدم خير. سؤال کند: کيستى تو؟
جواب دهد: من عمل صالح تو هستم، منتقل شدم از دنيا به بهشت.
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ: جارى شود از زير مساکن ايشان جويهاى آب، يا مؤمنانى که اعمال صالحه نمودند روان شود از زير قصرهاى آنها نهرها (بنابراين خبر دوم باشد). فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ: در بوستانهاى با نعمت و ايشان
«1» منهج ج 4 ص 356.
«2» لئالى الاخبار ج 1 ص 183.
ج5، ص 268
بر بالاى غرف نظاره کنند. در منهج «1»- در اخبار وارد شده که چهار نهر شير و شراب و انگبين و آب، در يک موضع جارى و با يکديگر مخلوط نشوند. نزد بعضى: جارى است در تحت امر و تصرف آنها نهرها در بهشت، کقوله «قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِيًّا.» «2» نکته- قوله «فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ» جار و مجرور متعلق به «تجرى» يا خبر ثالث «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا».