اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيطان‌ُ عَنها فَأَخرَجَهُما مِمّا کانا فِيه‌ِ وَ قُلنَا اهبِطُوا بَعضُکُم لِبَعض‌ٍ عَدُوٌّ وَ لَکُم فِي الأَرض‌ِ مُستَقَرٌّ وَ مَتاع‌ٌ إِلي حِين‌ٍ (36)
1- سوره طه آيه 118
2- چنانچه از عيون از حضرت رضا نقل شده است
جلد 1 - صفحه 518
(پس شيطان آدم و حوا را نسبت بآن درخت لغزانيد و آنها را از آنچه در آن بودند بيرون نمود، و ما گفتيم که فرود آئيد در حالي که بعضي از شما دشمن بعضي ديگريد و براي شما در زمين تا مدت محدودي محلي قرار و برخورداري است) ازلال يا مأخوذ از زلة بمعني خفت است و معني اينست که شيطان خفّت و سبکي آدم و حوا را فراهم نمود بعد از آنکه در بهشت در مقام شرافت و وزانت بودند و يا مأخوذ از زلّت بمعني عثرت و لغزش است مقابل ثبات و استقامت، و مراد لغزش از صراط عقل و طريق صواب و صلاح است.
و نسبت دادن ازلال را بشيطان از جهت اينست که بوسوسه او صادر شده و در باب افعال اختياري گفته‌ايم که اولين مقدّمه فعل اختياري خطور در قلب است که بواسطه الهام ملک يا وسوسه شيطان ميباشد و سپس تصور و تصديق و عزم و جزم و حرکت عضلات و صدور فعل در خارج است و البته هيچ فعلي در خارج بدون اراده و مشيت حق واقع نميشود چنانچه در ذيل «إِيّاک‌َ نَعبُدُ وَ إِيّاک‌َ نَستَعِين‌ُ» و در موارد ديگر تذکر داده‌ايم بنا بر اينکه افعال اختياري را ممکن است استناد بحق داد چون قدرت و اراده و اختيار عبد در تحت قدرت و مشيت حق است و مي توان استناد بملک يا شيطان داد چون بالهام ملک يا وسوسه شيطان واقع ميشود و ميتوان بعبد نسبت داد چون باراده و اختيار او در خارج واقع شده است.
چنانچه در آيه ديگر است رَبَّنا أَرِنَا الَّذَين‌ِ أَضَلّانا مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ«1» و فَيُضِل‌ُّ اللّه‌ُ مَن يَشاءُ وَ يَهدِي مَن يَشاءُ«2» و قَد ضَلُّوا مِن قَبل‌ُ وَ أَضَلُّوا کَثِيراً«3» و زلّة و خطيئة و سيّئة و معصيه از جهتي قريب المعني ميباشد و اطلاق هر يک از آنها بر عمل زشت بمناسبتي است و اصل زلّت بمعني زوال از حق و صواب است و
1- سوره فصلت آيه 29
2- سوره ابراهيم آيه 4
3- سوره مائده آيه 81
جلد 1 - صفحه 519
ازلّه الشيطان يعني ازاله عن الحق، و هبوط بمعني نزول و وقوع از اعلي باسفل است و بمعني انتقال از موضعي بموضع ديگر نيز استعمال ميشود مثل آيه شريفه اهبِطُوا مِصراً فَإِن‌َّ لَکُم ما سَأَلتُم«1» و خطاب جمع در اهبطوا بعضي گفتند بآدم و حوا است و اقل‌ّ جمع دو است و بآيه فَإِن کان‌َ لَه‌ُ إِخوَةٌ فَلِأُمِّه‌ِ السُّدُس‌ُ استشهاد نمودند که اخوه «صيغه جمع» از دو ببالا را شامل ميشود چنانچه در خبر هم استشهاد نموده و فتواي اصحاب نيز در مسئله همين است.
ولي اينکه کلام تمام نيست براي اينکه اولّا منافي است با جمله بعضکم لبعض عدو، زير لازم آيد که آدم و حوا دشمن يکديگر باشند و ثانيا خطاب بواسطه ضميرکم بدو نفر استعمال نشده است و ثالثا با ضماير قبل که همه را تثنيه آورده منافي و بر خلاف سياق است.
و قياس بآيه فَإِن کان‌َ لَه‌ُ إِخوَةٌ قياس مع الفارق است زيرا در اينجا بقرينه خبر ثابت شده و اگر خبري نداشتيم نمي‌گفتيم، و بعضي گفتند مراد آدم و حوا و ابليس است و اگر چه هبوط شيطان هنگام ترک سجده بآدم بود و خطاب فَاهبِط مِنها فَما يَکُون‌ُ لَک‌َ أَن تَتَکَبَّرَ فِيها«2» قبلا باو شده بود ولي در اينجا نيز با آدم و حوا مورد خطاب اهبطوا قرار گرفته‌اند و اينکه سخن نيز تمام نيست زيرا مفاد جمله بعضکم لبعض عدو، عداوت طرفين است در حالي که آدم و حوا با ابليس دشمني نداشتند بلکه ابليس با آنها دشمني نموده.
و بعضي گفتند مراد آدم و حوا و ابليس و مار است و اينکه گفتار فاسدي است که بعض از مفسرين از تورات رائج اخذ نموده‌اند و در قرآن در هيچ جا اسمي از ما نيست
1- سوره بقره آيه 58
2- سوره اعراف آيه 13
جلد 1 - صفحه 520
و ظاهر اينست که مراد آدم و حوا و ذريّه آنها باشد که در روي زمين توليد و تناسل مينمايند و بواسطه قوا و غرائز حيواني که در آنهاست عداوت و بغضاء و خونريزي بين آنها ايجاد ميگردد.
و مستقر بمعني قرارگاه است اگر اسم مکان باشد و بمعني استقرار و ثبات است اگر مصدر ميمي باشد.
و متاع بمعني تمتّع و برخورداري است و مراد بهره‌مندي از نعم دنيوي از مأکولات و مشروبات و منکوحات و ملبوسات و ساير تمتّعات است.
الي حين يعني در مدّت محدودي که براي هر کدام از شما مقرر شده که در دنيا زيست کنيد چنانچه ميفرمايد: وَ لِکُل‌ِّ أُمَّةٍ أَجَل‌ٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ«1»