اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما کان‌َ النّاس‌ُ إِلاّ أُمَّةً واحِدَةً فَاختَلَفُوا وَ لَو لا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّک‌َ لَقُضِي‌َ بَينَهُم فِيما فِيه‌ِ يَختَلِفُون‌َ «19»
و نبودند ناس مگر بيک طريقه و يک مسلک و يک تيره پس مختلف شدند و اختلاف ورزيدند و اگر نبود کلمه سبقت گرفته بود از پروردگار تو هر آينه آنها را هلاک کرده بود در آنچه که بودند اختلاف ميکردند دين خداوند يک دين است إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ و تمام انبياء آمدند بر يک مسلک عقائد، اخلاق، احکام تماما يکي است فقط بعض خصوصيات بمقتضاي اوقات و ازمنه و اشخاص في الجملة تغييري پيدا کند لذا ميفرمايد وَ ما کان‌َ النّاس‌ُ إِلّا أُمَّةً واحِدَةً حضرت آدم عليه السّلام يک دين آورد و تمام اولاد آدم تا زمان خاتم بر همان دين بودند و اول اختلافي که بعد از رحلت آدم در ميان اولاد آدم ايجاد شد شيطان اغواء کرد آنها را که صورت آدم و آباء خود را بسازند و عبادت کنند و دستگاه شرک بسيار رواج پيدا کرد تا زمان نوح عليه السّلام که يک دنيا مشرک بودند و فقط معدودي قليل ايمان آوردند و همچنين هلم‌ّ جرّا تا زمان ابراهيم، موسي، عيسي تا زمان نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آن قدر مذاهب مختلفه در عالم ايجاد شده و همچنين
جلد 9 - صفحه 365
پس از رحلت حضرت الي زماننا هذا فَاختَلَفُوا اينکه اختلاف شديد که هر دسته باغواي شياطين و هواهاي نفسانيه و رنگ‌آميزيهاي دنيويه بيک راهي رفتند که اقتضاي هلاکت آنها را داشت و مستحق بلاهاي خانمان‌سوز بودند فقط وَ لَو لا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبِّک‌َ که خداوند تفضلا آنها را بهلاکت نينداخت و آنها را مهلت داد تا آنکه از نسل آنها اشخاص صالح بوجود بيايند که بسا هزار طبقه را مهلت دهد براي پيدا شدن يک مؤمن بلي آنهايي که ديگر در نسل آنها مؤمني بوجود نميآمد آنها را هلاک فرمايد مثل قوم نوح که عرض کرد لا يَلِدُوا إِلّا فاجِراً کَفّاراً نوح آيه 29 لَقُضِي‌َ بَينَهُم حکم ميفرمود بهلاکت آنها و لکن عذاب آنها را براي آخرت مهيّا فرموده فِيما فِيه‌ِ يَختَلِفُون‌َ هر کدام را بقدر استحقاق او مبتلا ميفرمايد.