تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَکُمْ کَيْفَ تَحْکُمُونَ (35)
بعد از آن احتجاج سوم را فرمايد:
ج5، ص 311
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ: بگو اى پيغمبر مکرم به مشرکين، آيا کيست از شريکانى که در الهيت و ربوبيت قرار داديد و آنها را پرستش مى‌نمائيد. مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِ: کسى که هدايت نمايد مردم را به راه حق و رشد و آنچه خير و صلاح و نجات در آن است به دليل ثابتى و حجت محکمى و ارسال رسلى، پس لابد جواب دهند: نيست چنين کسى يا ساکت شوند به سبب عجز در جواب درست. قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِ: بگو اى پيغمبر به ايشان، ذات يگانه خداى متعال راه نمايد و ارشاد فرمايد بندگان را به سوى حقّ و راه راست به نصب ادله و حجج ظاهره و باطنه و ارسال رسل و انزال کتب.
حال که حق تعالى هادى بندگان است. أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِ: آيا پس ذاتى که هدايت فرمايد به سوى راه حق و دين حق. أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ: سزاوارتر است که پيروى کرده شود در پرستش و ستايش. أَمَّنْ لا يَهِدِّي: يا کسى که خود هدايت نيافته به حق فضلا از اينکه غير را هدايت کند. إِلَّا أَنْ يُهْدى: مگر اينکه هدايت کرده شود، يعنى هدايت نيابد يا هدايت نکند غير را در هيچ حالى از احوال مگر حالى که خداى تعالى او را هدايت نمايد به اهتداء يا هدايت غير.
اين حال اشراف شرکاء و معبودان باشد مانند ملائکه و مسيح و عزير، پس اصنام و اوثان به طريق اولى شايسته نباشند. در تفسير زاهدى: مشرکين بتان را به چهار پا بسته، نقل مى‌دادند، حق تعالى فرمود: آيا مساوى است کسى که راهنمائى فرمايد با کسى که تو او را راهنمائى کنى.
تنبيه- شرکائى که مشرکين قائل بودند، اصنام و اوثان، و آنها جماد، قابل هدايت نيستند؛ بنابراين فرمايش «أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى» چگونه متصور باشد؟
جواب: 1- ممکن است مراد آيه سابقه «مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ» اصنام، و مراد اين آيه رؤساى کفر و ضلالت و دعاة آنها باشند به دليل قوله تعالى «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ» «1» و مراد اين است که
«1» سوره توبه آيه 30.
ج5، ص 312
خداى تعالى هدايت فرموده خلق را به دين حق بواسطه اظهار دلايل عقليه و نقليه؛ اما اين دعاة و رؤسا هدايت ننمايند غير خود را، الّا زمانى که خدا آنها را هدايت فرمايد، پس تمسک به دين الهى اولى و احق است از قبول قول اين جهّال گمراه.
2- آنکه قوم چون جمادات را الهه خود قرار دادند، لا جرم تعبير فرموده از آنها به کسى که عاقل و عالم باشد مانند آيه شريفه «إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُکُمْ» «1» با آنکه جماداتند و قوله تعالى «إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَکُمْ» «2» پس جارى فرموده لفظ را بر اوثان بر حسب آنچه جارى شود بر عاقل و عالم، يعنى هدايت نکنند غير را تا اينکه خود هدايت يابند.
3- آنکه قضيه فرضيه باشد، يعنى بتان هدايت نکنند غير را مگر بر تقدير قرار دادن هدايت در آنها.
4- بيّنات الهيه، شرط صحت آن، حيات و عقل نيست، پس اصنام با آنکه چوب و سنگ هستند قابل حيات و عقل باشند که خداى تعالى موجبات هدايت در آنها ايجاد و سبب هدايت غير شوند مانند ستون حنانه و عصاى موسى.
5- هدى در اينجا به معنى نقل و حرکت باشد، چنانچه در عرف هم استعمال شده؛ پس معنى آنکه اصنام منتقل به مکانى نشوند مگر آنکه ديگرى آنها را نقل و حرکت دهد، پس اشاره است به آنکه اصنام داراى حيات و قدرت نيستند، چگونه قابل پرستش باشند.
فَما لَکُمْ کَيْفَ تَحْکُمُونَ: پس چيست مر شما را؟ چگونه حکم کنيد به اينکه اصنام و اوثان، خدا، و مستحق پرستش هستند، يا چگونه حکم مى‌کنيد براى نفوس خود به چيزى که برهان و دليل بر حجيت آن نداريد.
تبصره- استدلال بر وجود صانع به ايجاد خلق اولا و پس از آن به هدايت ثانيا، عادت شايعه در قرآن و حقيقتا دليل شريفى است؛ زيرا انسان مرکب از
«1» سوره اعراف آيه 194.
«2» سوره فاطر آيه 14.
ج5، ص 313
روح و جسد باشد، حق تعالى استدلال فرمود بر قادريت و خلاقيت خود به احوال جسد و خلق آن و به احوال روح که هدايت باشد. و در آيه سابقه برهان خلق و در اين آيه دليل هدايت را بيان فرمود، اشاره به آنکه مقصود از خلق جسد و هدايت روح و اعطاء حواس ظاهره و باطنه و اعضاء و جوارح، براى اکتساب معارف الهيه و علوم ربانيه و درک سعادت ابديه باشد، حال اگر روح و عقل مهتدى شوند به هدايت حقه الهيه، تمام اعضاء و جوارح مهتدى خواهد شد، يعنى سراسر اعضا و جوارح از سر چشمه حيات ايمانى آب خورده، در رفتار و گفتار و کردار و حرکات و سکنات جانب حق را مراعات، و اوامر سبحانى را اطاعت، و خلاف رضاى الهى از او صادر نگردد، و اگر هم نافرمانى کند به غفلت و فراموشى باشد نه به هتّاکى و بى‌باکى، پس به سلوک طريقه هدى، نتيجه سعادت عظمى حاصل آيد. و چون در عالم وجود، جز ذات يگانه حق تعالى نباشد، لا جرم پرستش و ستايش او واجب و لازم آيد.