تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ (34)
بعد از آن حجت دوم را در اثبات توحيد بر ايشان احتجاج مى‌فرمايد:
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکائِکُمْ: بگو اى پيغمبر مکرم به مشرکين، آيا از بتان که شريک خدا قرار داديد در عبادت و طاعت. مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ: کيست ايجاد کند و بيافريند مخلوقات را بعد از آنکه نباشند و از نيستى به هستى آورند که نشأه اولى باشد. ثُمَّ يُعِيدُهُ: پس برگرداند آنها را بعد از مردن در نشأه ثانيه. پس اگر گويند: نيستند از شرکاء ما کسى که قدرت بر اين دو امر داشته باشد يا ساکت شوند از جواب به سبب عجز. قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ: بگو اى پيغمبر به ايشان، خداى تعالى به قدرت کامله ايجاد فرمايد مخلوقات را، و از کتم عدم به عرصه وجود آورد. ثُمَّ يُعِيدُهُ: پس اعاده و برمى‌گرداند آنها را بعد از مردن در قيامت، به تمام کيفيّات و خصوصيّاتى که مرده‌اند. با وجودى که ايجاد و اعاده، به قدرت مطلقه سبحانى است، فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ: پس چگونه و چرا و به چه سبب وارونه مى‌شويد از حق، و برمى‌گرديد از ايمان.
تنبيه- آيه شريفه مورد چند سؤال است:
1- آنکه چه فايده باشد در ذکر اين حجت بر سبيل سؤال؟
جواب آنکه: کلام وقتى جلى و ظاهر باشد به برهان، پس بيان آن بر سبيل استفهام و تفويض جواب به مسئولين هر آينه ابلغ و اوقع باشد در قلب، و مؤکد باشد در تأثير و الزام.
2- با آنکه قوم، منکر اعاده حشر و نشر بودند، چگونه احتجاج فرموده بر ايشان؟
جواب آنکه: خداى تعالى مقدم فرمود در اين سوره ذکر دلائل واضحه و براهين ساطعه بر اثبات حشر و نشر و معاد که معظم آن وجوب تميز بين محسن و
ج5، ص 310
مسى‌ء و مطيع از عاصى است، که فطرت سليم حکم نمايد به آن و عاقل را جز تصديق چاره‌اى نيست، پس به سبب کمال قوت و ظهور شدت مطلب تمسک فرموده به آن، چه خصم مصدق باشد يا نباشد. به هر تقدير، دليل الزامى خواهد بود.
3- چرا امر فرمود پيغمبر را به اعتراف، حال آنکه الزام وقتى حاصل شود که خصم معترف شود؟
جواب آنکه: دليل وقتى ظاهر بود و متکلم بر سبيل استفهام هم خصم را مخاطب نمايد بعد که خود اقرار به آن کند، هر آينه آگاهى باشد بر اينکه مطلب در وضوح به حدى است که حاجت ندارد به اقرار خصم، چه مقر شود يا نشود، امر ثابت و مستقر باشد؛ و لذا در آخر آيه فرمايد «فَأَنَّى تُؤْفَکُونَ» يعنى جاى تعجب است که منکرين اعراض کنند از چنين امر آشکارائى، و به تقليد و هواى نفس و شبهات ضعيفه واهيه، باطل را بر حقّ و مخالفت را بر متابعت اختيار کنند، يا للعجب از جماعتى که بعد از سال‌ها سير در صراط مستقيم و عمل به طاعات دين قويم، ناگهان به وزيدن باد مخالفى، حق را از دست داده منقلب شوند، به طورى که عاقل را به نمايشات کردار و رفتار خود مبهوت و متحير سازند، اگر از مستى هشيار شوند به گوش حقيقى دل، صداى منادى حق را استماع کنند که «انّى تؤفکون ام بما ذا تکفرون و انّى تصرفون».