اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما يَتَّبِع‌ُ أَکثَرُهُم إِلاّ ظَنًّا إِن‌َّ الظَّن‌َّ لا يُغنِي مِن‌َ الحَق‌ِّ شَيئاً إِن‌َّ اللّه‌َ عَلِيم‌ٌ بِما يَفعَلُون‌َ (36)
و متابعت نميکنند اکثر اينکه کفار و مشرکين مگر ظن و گمان را و محققا ظن انسان را بي‌نياز نميکند از حق بمقدار خردلي که بايد دست آورد محققا خدا عالم است بآنچه ميکنند.
وَ ما يَتَّبِع‌ُ أَکثَرُهُم إِلّا ظَنًّا از براي انسان نسبت بوجود و عدم شيئي حالاتي است علم، ظن، شک، جهل، وهم، اگر يقين بوجود شيئي داشته باشد و واقعا وجود دارد علم است و اگر واقعا وجود ندارد جهل مرکب است از دو جهل جاهل بواقع است و جاهل بجهل خود، و اگر احتمال خلاف واقع را هم ميدهد اگر ترجيح در يک طرف احتمال باشد ظن است و آن طرف مرجوح وهم است و اگر ترجيح در هيچ طرفي نباشد شک است و ظن در باب عقائد اصلا اعتبار ندارد زيرا علم و يقين و قطع لازم دارد بخصوص ظنوني که منشأ آن فاسد باشد مثل تقليد سابقين و آباء و اجداد، و اما ظن در فروع اگر دليل قطعي بر اعتبارش باشد حجة است مثل ظنون اجتهاديه که از ظواهر آيات و اخبار معتبره و امثال آنها بدست ميآيد بعد از فحص تام و اما اگر مدرک يقيني ندارد با شک و وهم در يک درجه است و ظنون مشرکين داراي سه عيب است:
اولا در عقائد و اصول دين بالاخص توحيد خردلي اعتبار ندارد، و ثانيا مدرک و منشأ آن فاسد و عاطل است که تقليد آباء و اهل ازمنه قبل است
خلق را تقليدشان بر باد داد || اي دو صد لعنت بر اينکه تقليد باد
و ثالثا ادله قطعيه و براهين عقليه و حسّيه و معجزات رسل بلکه مسئله توحيد از بديهيات اوليه است بر خلاف اينکه ظنون قائم است.
إِن‌َّ الظَّن‌َّ لا يُغنِي مِن‌َ الحَق‌ِّ شَيئاً مثلا اگر کسي احتمال و ظن بنبودن
جلد 9 - صفحه 385
سبعي يا لصّي يا عدوي يا غرق و هدم و سمّي داشته باشد و مرتکب شد و هلاک شد (لا يلومن الا نفسه) عقل هر ذي عقلي حکم ميکند که محتمل الضرر را چه ظن، چه شک، چه وهم بايد ترک کرد بخصوص ضرر آخرتي و عذاب ابدي إِن‌َّ اللّه‌َ عَلِيم‌ٌ بِما يَفعَلُون‌َ لا تَخفي مِنکُم خافِيَةٌ حاقه آيه 18 لا يَخفي عَلَي اللّه‌ِ مِنهُم شَي‌ءٌ مؤمن آيه 3، و غير اينها و البته بعذاب کليه افعال خود معذب ميشوند.