اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن حَيث‌ُ خَرَجت‌َ فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ إِنَّه‌ُ لَلحَق‌ُّ مِن رَبِّک‌َ وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِل‌ٍ عَمّا تَعمَلُون‌َ (149) وَ مِن حَيث‌ُ خَرَجت‌َ فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ حَيث‌ُ ما کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطرَه‌ُ لِئَلاّ يَکُون‌َ لِلنّاس‌ِ عَلَيکُم حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِين‌َ ظَلَمُوا مِنهُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِي وَ لِأُتِم‌َّ نِعمَتِي عَلَيکُم وَ لَعَلَّکُم تَهتَدُون‌َ (150)
(و از هر جهت بيرون شدي پس روي خود را بجانب مسجد الحرام بگردان و همانا اينکه امر البته حق و از جانب پروردگار است و خداوند از آنچه ميکنيد غافل نيست و از هر طرف بيرون شدي روي خود را بطرف مسجد الحرام برگردان و هر کجا باشيد روي خودتان را بجانب مسجد الحرام برگردانيد براي اينکه مردم را بر شما حجتي نباشد جز آنان که ستم نمودند، پس از ايشان نترسيد و از من بترسيد و براي اينکه نعمت خود را بر شما تمام کنم و شايد شما راه يابيد) وَ مِن حَيث‌ُ خَرَجت‌َ اينکه حکم را خداوند تبارک و تعالي در سه آيه بيان فرموده يکي در آيه سابقه (آيه 144) و ديگر در اينکه دو آيه، و مفسرين وجوهي براي آن ذکر نموده‌اند«1» و فخر رازي پنج وجه براي آن بيان نموده و آنچه
1- في تفسير الصافي قيل کرر الحکم لتعدد علله فانه تعالي ذکر للتحويل ثلاث علل تعظيم الرسول ابتغاء لمرضاته، و جري العادة الالهية علي ان يولي اهل کل ملة و صاحب دعوة جهة يستقبلها و يتميز بها، و دفع حجج المخالفين، و قرن بکل علة معلولها کما يقرن المدلول بکل واحد من دلائله تقريبا و تقريرا
[.....]
جلد 2 - صفحه 245
بنظر ميآيد و اللّه اعلم. اينست که آيه سابقه براي اتمام علاماتي است که در کتب انبياء سلف براي معرفي اينکه پيغمبر ذکر شده بود که عبارت از نماز خواندن بدو قبله باشد و تا اينکه حکم نيامده بود ميگفتند اينکه آن پيغمبري نيست که ما اوصاف او را ديده‌ايم اگر چه بعد از آن هم ايمان نياوردند ولي راه عذر براي آنها بسته شده و اينکه نکته از جمله وَ إِن‌َّ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ لَيَعلَمُون‌َ أَنَّه‌ُ الحَق‌ُّ مِن رَبِّهِم استفاده ميشود.
و آيه دوم براي بيان اثبات هميشگي قبله دوم يعني کعبه است که اينکه قبله مانند قبله سابق (قبله بودن آن) موقت و محدود نيست بلکه الي الابد ثابت و محقق است مانند شريعت محمدي که تا قيامت باقي است بر خلاف شرايع سابقه که مدتش محدود و موقت بوده است و اينکه نکته از جمله وَ إِنَّه‌ُ لَلحَق‌ُّ مِن رَبِّک‌َ استفاده ميشود زيرا حق بمعني ثابت و غير قابل زوال است.
و آيه سوم وعده ميدهد که تشريع اينکه حکم بمنظور اتمام نعمت است و اينکه وعده در آيه شريفه اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم وَ أَتمَمت‌ُ عَلَيکُم نِعمَتِي وَ رَضِيت‌ُ لَکُم‌ُ الإِسلام‌َ دِيناً«1» انجاز شده است و بيان اينکه مطلب اينست که موضوع اکمال دين و اتمام نعمت الهي يعني ولايت امير المؤمنين و ائمه طاهرين مقدماتي داشته که از آن جمله همين تشريع قبله است زيرا کعبه خانه است که حضرت ابراهيم و اسمعيل بناء نموده و در حين بناء از خدا درخواست کرده که از ذريه او امة مسلمة قرار دهد، از اينجهت بايد مردم متوجه اينکه خانه شده و اهميت آن را دريابند.
و مقدمه ديگر فتح مکه بوده که در سوره فتح بيان نموده و وعده اتمام نعمت را داده إِنّا فَتَحنا لَک‌َ فَتحاً مُبِيناً لِيَغفِرَ لَک‌َ اللّه‌ُ ما تَقَدَّم‌َ مِن ذَنبِک‌َ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِم‌َّ نِعمَتَه‌ُ عَلَيک‌َ براي اينکه خانه خدا را از بتها و ارجاس پاک نموده و براي
1- سورة المائدة آيه 6
جلد 2 - صفحه 246
حج عمومي آماده سازد مقدمه ديگر حج عمومي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بوده که از آن بحجة الوداع تعبير شده که همه مسلمين از اطراف جمع شوند و پس از اتمام مراسم حج امر مهم ولايت که صراط مستقيم دين حنيف و اس‌ّ اساس دين و مايه اکمال و اتمام شرع مبين است بمردم ابلاغ شود و اينکه وعده الهي صورت تحقق پذيرد.
لِئَلّا يَکُون‌َ لِلنّاس‌ِ عَلَيکُم حُجَّةٌ اينکه علت ديگري است که براي تحويل قبله بطرف کعبه بيان ميفرمايد که قطع حجت اهل کتاب باشد زيرا اهل کتاب يکي از علامات پيغمبر موعود را نماز خواندن بدو قبله ميدانستند و تا تحويل قبله نشده بود ميگفتند اينکه آن پيغمبر موعود نيست و اينکه تحويل احتجاج آنان را دفع نمود.
و اگر گفته شود اينکه حجت در آيه اولي (آيه 144) بيان شد و سبب تکرار چيست! جواب گوئيم در آيه اولي اينکه مطلب ذکر شد که اهل کتاب ميدانند اينکه تحويل قبله حق و اينکه همان پيغمبر موعود است و در اينکه آيه يکي از علل تحويل قبله که رفع احتجاج اهل کتاب باشد متذکر ميگردد و از اينکه جهت تکرار نيست.
إِلَّا الَّذِين‌َ ظَلَمُوا مِنهُم مفاد اينکه استثناء اينکه نيست که ظالمين از اهل کتاب بعد از تحويل قبله باز حجتي بر مسلمين داشته باشند بلکه استثناء منقطع است يعني عدم انقطاع عذر ظالمين از اهل کتاب نه از باب اينست که حجّتي داشته باشند بلکه بواسطه اينست که دنبال هواي نفس و شهوت رياست و جاه طلبي ميباشند و از اينکه جهت اگر هزارها دليل براي آنان اقامه شود از مخاصمه و مخالفت دست بر نخواهند داشت و هم بخود ظلم ميکنند که خود را مستحق عذاب ابدي مينمايند و هم بديگران که در مقام اضلال آنان بر ميآيند و هم بمسلمانان که در صدد آزار و اذيت آنان ميباشند.
جلد 2 - صفحه 247
فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِي پس شما از آنان نترسيد زيرا آنها ستمکارند و خداوند دفع شر آنان را خواهد نمود ولي از خدا بترسيد و در مقام مخالفت اوامر او مباشيد که گرفتار عقوبات دنيوي و عذاب ابدي خواهيد شد.
وَ لِأُتِم‌َّ نِعمَتِي عَلَيکُم وَ لَعَلَّکُم تَهتَدُون‌َ فائده ديگر اينکه حکم اينست که خداوند ميخواهد نعمت خود را بر شما تمام کند چنانچه بيانش گذشت و فائده سوم که بعد از قطع حجت اهل کتاب و تماميت نعمت است هدايت يافتن است يعني مسلمانان در صراط مستقيم ولايت که سعادت دنيا و آخرت آنان را تأمين ميکند قرار گرفته تا بمقصد و غايت مطلوب نائل شوند و لعل‌ّ براي بيان غرض است و رجاء نسبت بمقام تخاطب يا بملاحظه مخاطبين است نه اينکه خداوند عاقبت کار بر او نامعلوم باشد که بطور ترجي بيان فرمايد چنانچه اينکه مطلب در موارد ديگر تذکر داده شده.