تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ کَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَ ما کانُوا مُهْتَدِينَ (45)
بعد از آن بيان حشر کفار را فرمايد:
«و يوم نحشرهم،»: و روزى که جمع فرمائيم ايشان را از هر مکانى به موقف قيامت. کَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ: گويا درنگ ننمودند در دنيا مگر ساعتى از روز، يعنى کم شمارند مدت زندگانى دنيا را در جنب آخرت، يا از جهت نفع نبردن به عمر خود مثل اينکه گويا درنگ نکردند در دنيا مگر ساعتى. حق تعالى تشبيه فرمود حال ايشان را به حال کسى که يک ساعت در جائى مقام کرده، و اين مبالغه است در وصف قلت مکث آنها در دنيا و کمى بقاى آنها، اگرچه عمر بسيار نموده باشند؛ زيرا عاقبت آن فنا و زوال و بالنسبه به آخرت که باقى و تناهى ندارد به مثابه ساعتى از روز خواهد بود، يا کم شمرند مکث در قبر و عالم برزخ را به منزله‌اى که پندارند ايشان را در قبر، يک ساعت مقام بوده است.
تحقيق- اولا: چون کفار را در آخرت عذاب مؤلمه موهنه دائمه باشد. ثانيا:
لذات دنيا خسيسه مشوبه زائله باشد. ثالثا: آلام آخرت باقى و سرمدى، و نسبت تمام عمر دنياى فانيه به آخرت ابديه کمتر است از ذره بالنسبه به هزار هزار عالم موجودات؛ بنابراين چون مقابله شود خيرات زائله حاصله براى کافر به عذاب باقيه ثابته براى آنها، هر آينه مى‌يابند تمام عمر خود را کمتر از لذت نسبت به جميع عالمى.
يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ: مى‌شناسند مردم بعضى بعضى را در آنوقت چنانچه مى‌شناختند در دنيا يکديگر را، يا آنکه مى‌شناسند همديگر را وقت بيرون آمدن
ج5، ص 328
از قبر و قطع آشنائى نمايند به محض ديدن عذاب و شدت امر بر ايشان و تبرى کنند از هم، يا مى‌شناسند بعضى بعض ديگر را آنچه دارا بوده از قبيحه اعتقادات فاسده کفر و معاصى و ملاهى. قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ:
بتحقيق زيانکار شدند آنانکه تکذيب کردند ثواب و عقاب الهى را و انکار نمودند قيامت و بعث و نشور و حساب را. وَ ما کانُوا مُهْتَدِينَ: و نبودند راه يافتگان به حق، يا زيانکار شدند به سبب آنکه قبول هدايت نکردند در دنيا.
اگر مهتدى مى‌شدند به حق و ايمان در دنيا، هر آينه خاسر نمى‌شدند در عقبى.
حاصل آنکه: مکذبين آيات حقه الهيه زيانکار شدند در دنيا به صرف عمر در معاصى، و در آخرت به حرمان از نعيم ابدى.
موعظه- تأمل در اين آيه شريفه شخص را آگاه نمايد به اينکه شايسته و سزاوار نيست فريفته شدن به درازى آرزوى خود در بقاى دنيا، زيرا بر فرض حصول آن، عاقبتش فنا و زوال، و تمام دنياى عمر انسانى به منزله ساعتى خواهد بود. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: «1» الدّنيا دار ممرّ لا دار مقرّ و النّاس فيها رجلان رجل باع نفسه فاوبقها و رجل ابتاع نفسه فاعتقها: يعنى: دنيا خانه گذشتنى است نه خانه استقرارى، و مردم در آن دو قسمند: يک دسته کسانيند که فروختند در آن نفس خود را به رأى و مشتهيات، پس هلاک کردند خود را به عذاب ابدى. و دسته ديگر خريدند در دنيا نفس خود را به ترک شهوات و معاصى، پس خلاص نمودند خود را از عقاب سبحانى.