اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم کَأَن لَم يَلبَثُوا إِلاّ ساعَةً مِن‌َ النَّهارِ يَتَعارَفُون‌َ بَينَهُم قَد خَسِرَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللّه‌ِ وَ ما کانُوا مُهتَدِين‌َ (45)
و روزي که محشور ميفرمايد آنها را مثل اينست که مکث نکردند مگر يک قسمت از روز يکديگر را ملاقات ميکنند و ميشناسند بتحقيق زيان‌کار شدند کساني که تکذيب کردند بلقاء پروردگار يعني بحشر و بعث و نشر و قيامت و نبودند که قبول هدايت کنند.
وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم سياهي قرآن که مطابق قرائت حفص است از عاصم بياء است يعني خداوند آنها را محشور ميفرمايد لکن بقيه قراء بنون قرائت کردند يعني محشور ميکنيم آنها را.
کَأَن لَم يَلبَثُوا إِلّا ساعَةً مِن‌َ النَّهارِ بعضي گفتند مراد حيات دنيوي است که بنظر آنها ميآيد بقدر يک قسمت مختصري از روز چنانچه نقل است از حضرت نوح عليه السّلام که عمر شريفش دو هزار و پانصد سال بود موقعي که ملک الموت آمد در ميان آفتاب بود اجازه گرفت برود طرف سايه و فرمود اينکه عمر طولاني بقدر آمدن از آفتاب بسايه است در نظر من، و بعضي گفتند مراد مکث در عالم قبر و برزخ است چنانچه از حضرت عزير پس از صد سال مردن و زنده شدن پرسيدند کَم لَبِثت‌َ قال‌َ لَبِثت‌ُ يَوماً أَو بَعض‌َ يَوم‌ٍ سوره بقره آيه 261 و لکن ظاهر هر دو
جلد 9 - صفحه 395
نشاه است زيرا سؤال يوم الحشر است که ديگر زوال ندارد و دنيا و برزخ هر دو زائل است و نسبت زائل بدوام اگر بگوئيم قطره است بدريا غلط است زيرا دريا هم محدود و زائل است.
يَتَعارَفُون‌َ معني اينکه نيست که با هم معاشرت داشته باشند که بگوئيم در دنيا بوده يا در ابتداء حشر چنانچه مفسرين احتمال داده‌اند، بلکه ظاهرا اينکه باشد که يک ديگر را ميشناسند اهل بهشت اهل جهنم را و بالعکس و با يکديگر مکالماتي دارند چنانچه مفاد آيات شريفه است بينهم يعني يکديگر قَد خَسِرَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللّه‌ِ کفار و مشرکيني که حشر و روز جزاء را منکر بودند و ميگفتند پس از موت چيزي نيست و تکذيب انبياء را ميکردند و مراد از لقاء الهي جزاء و ثواب و عقاب او است چه خسراني است بالاتر از عذاب ابدي وَ ما کانُوا مُهتَدِين‌َ بهدايت انبياء و مواعظ الهي و آيات شريفه قرآني قبول هدايت نکردند تا از مهالک نجات پيدا کنند.