اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَن‌َّ لِکُل‌ِّ نَفس‌ٍ ظَلَمَت ما فِي الأَرض‌ِ لافتَدَت بِه‌ِ وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا العَذاب‌َ وَ قُضِي‌َ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ (54)
و لو بر فرض محال از براي هر نفسي که ظلم کرده باشد آنچه که در روي زمين است هر آينه فداء دهد بآنچه که دارد و پنهان کند ندامت خود را از اتباع و مريدان موقعي که مي‌بيند عذاب را و حکم ميشود بين آنها بعدل و بآنها ظلم نميشود.
بسيار اينکه آيه شريفه منطبق ميشود بر کلام آنکه گفت
(النار و لا العار)
و بهمين کلام اشاره دارد فرمايش حضرت ابي عبد اللّه عليه السّلام در رجز خود
(الموت خير من رکوب العار و العار خير من دخول النار.)
و لو امتناعيه است زيرا احدي ممکن نيست مالک تمام روي زمين باشد از جواهرات و نباتات و حيوانات و معادن بر فرض محال أَن‌َّ لِکُل‌ِّ نَفس‌ٍ ظَلَمَت معلوم است مراد ظلم بزرگي است که قابل هيچگونه تدارکي نيست مثل ظلم
جلد 9 - صفحه 406
در امر ولايت ما فِي الأَرض‌ِ آنچه که در روي زمين و اعماق زمين است لَافتَدَت بِه‌ِ تمام اينها را بعنوان فداء بدهد که از عذاب نجات پيدا کند قبول نميشود وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ پشيمان شده از ظلمي که کرده لکن اظهار پشيماني نزد اتباع و سفله و مريدان نميکند و پنهان ميکند پشيماني خود را و اينکه فداء را موقعي بدهد لَمّا رَأَوُا العَذاب‌َ فرداي محشر که مشاهده ميکند عذاب را جواب شرط محذوف است لوضوحه يعني ما تقبل منه و جمله بعد دلالت بر آن ميکند و آن وَ قُضِي‌َ بَينَهُم بِالقِسطِ آنچه عذاب شوند کمتر از استحقاق آنها است و لو بقدر علم خود آنها را عذاب فرمايد وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ زائد بر استحقاق عذاب نميشوند.
تنبيه- مسئله فداء در باب جهاد کفار و مشرکين که اسير مسلمين ميشدند يا محکوم بقتل ميشدند يا بغلامي و کنيزي مسلمين بر حسب تقسيم در ميآمدند مگر آنکه خود يا کسان خود فداء دهند و آزاد شوند، و مستفاد از اخبار اينست که فداء در قيامت هم هست لکن در حق مؤمنين که بواسطه بعض معاصي استحقاق عذاب دارند کساني از کفار و مخالفين مخصوصا از نصّاب که در حق مؤمنين ظلم کردند گناه آنها را بر اينها بار ميکنند در مقابل ظلم بآنها و مؤمنين را نجات ميدهند و اگر مظلوم گناهي ندارد گناه بستگان و دوستان او را بار ميکنند و آنها را نجات ميدهند.
و از اينکه بيان استفاده ميشود که اگر گناه تمام شيعه را بار کنند بر ظالمين بامير المؤمنين و صديقه طاهره و ائمه معصومين عليهم السلام مخصوصا حضرت ابا عبد اللّه را باز تدارک ظلم آنها نميشود، و در اينکه باب اخبار بسياري داريم در مجلد سوم کلم الطيب متعرض شده‌ايم.
407