تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ يُحيِي وَ يُمِيتُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (56)
هُوَ يُحيِي وَ يُمِيتُ: ذات خالق عالم و عالميان، ذاتى است که به قدرت کامله زنده مى‌گرداند مرده را و مى‌ميراند زنده را، يعنى زنده فرمود خلق را بعد از آن که مرده بودند، و مى‌ميراند ايشان را بعد از آن که زنده‌اند. وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ:
و بسوى جزاى الهى برمى‌گرديد در روز قيامت، و عاقبت شما بدانجاست، و کسى را در آن روز حکمى نيست الّا ذات احديّت احکم الحاکمين.
برهان- آيه شريفه برهانى است بر اثبات مبدء و معاد، زيرا اين مطلب حسّى است که موجودات، زمانى در دائره وجود نبودند، و محقق باشد که شي‌ء به خودى خود موجود نگردد، زيرا ترجيح بلا مرجح لازم، و آن باطل؛ و نمى‌تواند خودش معطى وجود شود، زيرا فاقد شى‌ء معطى شى‌ء نشود.
ذات نايافته از هستى بخش
کى تواند که شود هستى بخش
پس ايجاد اشياء، برهان محکمى است بر وجود ذات احديّت محيى، که به قدرت کامله آنها را از کتم عدم به عرصه شهود آورد، و اعطاء حيات و بقاء به
«1» ج 17 ص 112.
ج5، ص 340
آنها مرحمت فرمود، و بعد از اثبات مبدء، به تلازم عقليه، حکم شود بر ثبوت معاد؛ زيرا مرحله اولى که انسان هيچ وجودى نداشت، خلّاق عالم و مصور بنى آدم، اعطاء وجود، و او را به جلوه ظهور در عرصه عالم امکان درآورد. البته در مرحله ثانيه که وجودش باقى و تبدل صورى پيدا نموده، قدرت مطلقه الهيه احاطه خواهد داشت بر اعطاء صورت اوليه به انسان و حشر در قيامت و جزاى اعمال، و هيچ استبعادى عقلا نخواهد بود. بنابراين مبدأ آيه مبارکه، دليل بر منتهاى آن باشد، چنانچه ثبوت مبدأ، برهان معاد باشد.
نکات ادبيه- «الا» کلمه‌اى است که عرب به آن استفتاح کلام، و معنى آن تنبيه و اصل آن «لا» باشد، همزه استفهام داخل براى تقرير و تأکيد؛ و بعد او «انّ» مکسوره آيد تا ما بعدش مبتداء؛ و اظهار اسم جلاله براى تفخيم شأن؛ وعد و اشعار به علت حکم است يا به معنى موعود يعنى آنچه وعده داده شده، يا به معنى مصدرى يعنى وعده دادن الهى به مذکورات ثابت و حق است؛ و تصدير جملتين به حرف تنبيه، براى مسجل نمودن تحقق مضمون مقرره آيات سابقه.