اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ وَ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ (56)
او زنده ميکند و ميميراند و بسوي او است بازگشت شما.
هُوَ يُحيِي وَ يُمِيت‌ُ نوع افراد توهّم ميکنند که چيزي که بوجود آمد و زنده شد باقي است تا بموانعي برخورد تا او را از بين ببرد غافل از اينکه مثل وجود ممکن و حيات حي‌ّ مثل نور برق و چراغ است آن فآن معدوم ميشود و موجود ميگردد تا از مبدء باو مدد برسد تمام ممکنات دائما در خلع و لبس هستند تا از مبدء فيّاض افاضه ميشود وجود پس از وجود بآنها ميرسد و لکن چون افاضه دائمي است و اينکه وجودات متصل بيکديگر است توهّم ميشود که يک وجود است چنانچه در برق و نور اينکه توهّم ميرود موقعي که در مدرسه بوديم آتش گردان را بسرعت ميگردانيديم يک دائره آتش بنظر ميآمد با اينکه در هر آني در يک نقطه دائره بود پس بناء علي هذا خداوند دائما افاضه حيات و اماته ميکند منحصر بيک حيات و اماته نيست بلکه رشد اشياء هم از همين باب است مثل نطفه که آن بآن سير تکاملي دارد تا بحدّ رشد برسد اطوار زيادي طي ميکند، و همچنين حبّه و هسته و تمام در تحت قدرت الهي است (اگر نازي کند از هم فرو ريزند قالبها) و همين نحو که در تکامل است در نکث هم هست، و بعبارت اخري يک قوس صعودي دارد و يک قوس نزولي، يک ذهابي دارد و يک ايابي که گفتند (کل شيئي يرجع الي اصله) تمام ممکنات سير آنها من اللّه و الي اللّه است که مفاد وَ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ است و معناي اينکه کلمه اينکه نيست که عرفاء توهّم کردند و مثنوي ميگويد
مردم از حيواني و انسان شدم || پس چه ترسم کي زمردن کم شدم
بار ديگر هم بميرم از بشر || سر بر آرم از ملائک بال و پر
جلد 9 - صفحه 409
پس از آن هم از ملک پرّان شوم || آنچه اندر وهم نايد آن شوم
پس عدم گردم عدم چون ارقنون || گويدم انّا اليه راجعون
بلکه معناي رجوع در محشر است براي جزاي ثواب و عقاب.