تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (68)
بعد از آن نوع ديگر از اباطيل و عقايد فاسده کفار را بيان فرمايد:
قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً: گفتند يهود و نصارى و مشرکين، فراگرفت خداى تعالى فرزند. اما يهود قائل شدند: (عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ)، و نصارى گفتند: (الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ)، و مشرکان اعتقاد نمودند: (الملائکة بنات اللّه)، و حال آنکه اسناد ولد حقيقى و مجازى بر ذات سبحانى، محال؛ و برهان عقلى بر اين مطلب حاکم است، لذا نفى ولد را از ساحت قدس خود فرمايد: سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُ: منزه و پاک است از عيب و نقص، و ذات او است بى‌نياز، پس محتاج به فرزند نيست.
برهان- لفظ مبارک «الغنى» برهان ساطعى است بر تنزيه ساحت جلال
ج5، ص 360
کبريائى تعالى شأنه، و سيف قاطعى است بر قلع و قمع اعتقادات فاسده و مدعيان کاذبه به وجوهى:
1- آنکه خداى تعالى غنى بالذات و مستغنى از غير است مطلقا و به هيچ‌گونه احتياجى بغير ندارد، بنابراين اتخاذ ولد احتياج را لازم، و هر محتاجى ممکن الوجود خواهد بود (تعالى اللّه عن ذلک).
2- آنکه غنى بالذات منزه از جسميت و عوارضات باشد، و اتخاذ ولد ملازم با جسم و جسمانيات، و ذات سبحانى اعلى و اجل از آن باشد.
3- غنى بالذات را ممتنع است ولد، زيرا اتخاذ ولد در حق کسى است که محتاج باشد به اعانت بر مصالح حاصله يا متوقعه، و چون ذات سبحانى بى‌نياز از معين و مساعد باشد، لذا احتياج به ولد هم نخواهد داشت.
4- غنى بالذات را لابد است از اينکه فرد و منزه از اجزاء و ابعاض باشد، پس او را شايسته ولد نباشد، زيرا ولد جزء والد، و آن منافات با تنزه ذات و فردانيت خواهد بود.
5- غنى بالذات قديم و ازلى و باقى و سرمدى، و چنين ذاتى محال است انقراض و انقضاء، و البته حصول ولد براى موجودى است که منقضى و منقرض گردد تا ولد، قائم مقام و نمونه او باشد و ذات باقى که بقاء تمامى موجودات به اراده او است، چه احتياجى خواهد داشت.
لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ: ملک و ملک ذات احديت الهى است به اختصاص آنچه در آسمانها و زمينها است از موجودات بتمامه، بنابراين چه احتياجى به اتخاذ ولد دارد و اين مالکيت مطلقه کليّه غناى سبحانى را مبين سازد. إِنْ عِنْدَکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا: نيست نزد شما حجت و برهانى بر اين مدعا.
نکته- التفات از غيبت به خطاب براى زيادتى مبالغه است در الزام و افحام و تأکيد فرمايش، بعد در توبيخ و تقريع جهل آنها.
أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ: آيا مى‌گوئيد و نسبت مى‌دهيد بر ذات احديت خداوند متعال چيزهائى را که نمى‌دانيد و دليلى بر آن نداريد.
ج5، ص 361
تنبيه- آيه شريفه تنبيه است بر اينکه هر مقاله و عقيده‌اى بدون دليل، جهالت و ضلالت است. بنابراين اصول عقايد ديانتى بايد به برهان قطعى باشد، و تقليد در آن مذموم و مطرود است، لکن برهان آن دليل اعرابى است نه طريق فاريابى، زيرا مخاطره ثانى بسيار و ضلالتش بى‌شمار، و عاقل را از حق رهسپار.
وجه تنظيم- چون خداوند تبارک و تعالى بيان فرمود به دليل قاهر که اثبات ولد قولى است باطل، و بعد اخبار به آن که نيست براى اين قائل دليلى بر صحت قولش؛ پس ظاهر شد که اين مذهب، افتراى بر ساحت جلال الهى است، و شايسته شأن سبحانى نيست.