تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِنْ کُنْتَ فِي شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْکَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ (94)
ج5، ص 392
بعد از آن بيان فرمايد صحت نبوت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را:
فَإِنْ کُنْتَ فِي شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْکَ: پس اگر در شک هستى نسبت به آنچه نازل فرموديم به سوى تو اى مکلف به توسط پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، يعنى اگر در اين قرآن شک دارى. فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ:
پس براى اثبات و تحقيق آن سؤال کن کسانى را که قرائت مى‌نمودند کتب منزله را پيش از تو تا مطمئن شوى.
بيان- مفسرين را در اين آيه شريفه چند قول است:
1- آنکه خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و مراد امت باشند، يعنى اى مردم اگر شک داريد در قرآنى که نازل شده به شما به توسط پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، پس سؤال کنيد قاريان و مطلعان کتب سابق را، تا يقين حاصل کنيد به حقانيت پيغمبر خاتم و قرآن او. و دليل بر اين قول آيه شريفه آخر سوره است که تصريح فرمايد «يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِي شَکٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لکِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاکُمْ ...» «1» پس به اين حق تعالى بيان فرموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله اصلا شک ندارد. ابن عباس و حسن و قتاده و سعيد بن جبير و اکثر برآنند که پيغمبر شک نداشت و سؤال هم نکرد، و به همين مضمون روايت شده از حضرت صادق عليه السّلام در مجمع. «2» 2- آنکه اى مخاطبين آيات الهيه و سامعين کلمات قرآنيه، اگر شک داريد در قرآنى که به توسط پيغمبر بر شما نازل شده، پس سؤال کنيد عاملين اهل کتاب را تا توصيف پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و کتابش را از کتاب آسمانى تورات و انجيل معرفى نمايند براى شما.
«1» سوره يونس آيه 104.
«2» مجمع ج 3 ص 133.
ج5، ص 393
3- آنکه مخاطب خود پيغمبر باشد به اين وجه که چون جهّال اهل کتاب گويند اين قرآن از جانب خدا نازل نشده، تو اى رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله علماى ايشان مانند عبد اللّه سلام و بحيراى راهب و امثال ايشان را سؤال کن تا اقرار کنند که قرآن از جانب خداى تعالى نازل شده. و تسليم خصم و اقرار او به حق مخاصمتش را، حجت باشد و اقرار عاقل بر نفس خود مقبول و مسموع خواهد بود، چه کافر و چه مؤمن. و ايضا تعليم علما و مقتدايان و اقرار احبار و رهبانان اعتبار باشد به خلاف عامه.
4- مضمون روايت ابن بابويه «1» (رحمه الله) به اسناد خود از محمد بن سعيد ادخرى مصاحب موسى پسر امام محمد تقى عليه السّلام که يحيى بن اکثم مسائلى را کتبا سؤال نمود از جمله آنها اين آيه شريفه بود، و من از برادرم سؤال کردم، فرمود: مخاطب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد، و آن حضرت شک نداشت در منزل الهى، و لکن جهله گفتند چرا از ملائکه پيغمبر مبعوث نشد تا فرق باشد بين او و ساير مردم در استغناء از مأکل و مشرب و مشى. حق تعالى وحى فرمود به پيغمبر اکرم که علماء يهود و نصارى را در حضور اين جهال سؤال کن که آيا زمان قبل از تو پيغمبرى مبعوث شد که محتاج اکل و شرب نباشد، بلکه تمام ايشان لوازمات بشريه را احتياج و تو هم در اين قسمت با آنها شريک هستى. و تعبير به شک نسبت به پيغمبر، به اعتبار شک جهله و ظهور حقانيت منصفه است مانند آيه مباهله که اگر فرموده بود بيائيد مباهله کنيم و لعنت خدا را براى شما قرار دهيم، هر آينه حاضر نمى‌شدند براى مباهله.
5- آنکه «ان» حرف شرط و مشروط هم موقوف بر شرط و چون تلازم بين شرط و مشروط است به انتفاى هر يک ديگرى منتفى خواهد بود، و چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله شک نداشت، لذا سؤال هم ننمود، چنانچه روايت علل، شاهد اين است که فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله لا اشکّ و لا اسئل. «2» وجوه
«1» تفسير برهان ج 2 ص 197.
«2» تفسير برهان ج 2 ص 197.
ج5، ص 394
ديگر نيز ذکر شده.
تتمه- به برهان عقلى مسلم آمده که پيغمبر بايد داراى اوصاف حميده و منزه از صفات رذيله باشد تا براى منصب عظماى تبليغ فرامين الهيه شايسته آيد، بنابراين تصور شک نسبت به مقام نبوى راه ندارد، زيرا اگر شاک در نبوت خود باشد، هر آينه شک مردم در نبوت او اولى، و اين موجب شود سقوط شريعت بالکليّه.
ايضا اگر شاک در نبوت خود بودى، چگونه به اخبار اهل کتاب شک‌اش زايل شدى، و حال آنکه اکثر آنها کافر، و اگر عده‌اى هم مؤمن باشند قول آنها حجت نباشد، پس حق آنست که خطاب گرچه در ظاهر راجع به پيغمبر، لکن مراد امت باشند نظير آيات کثيره ديگر بعلاوه مخاطبات قرآنيه به زمينه عرف و مشهور است که سلطان کبير گرچه اوامرش نسبت به رعيت مى‌باشد، لکن هميشه طرف خطابات خود را وزير قرار دهد براى قوت و شدت تأثير در قلوب رعيت و مقام قابليت.
لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ: هر آينه بتحقيق آمد تو را اى امت حق، يعنى قرآن و اسلام از جانب پروردگار تو تا تو را به حق هدايت و ارشاد فرمايد.
فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ: پس البته البته مباش از جمله شک آورندگان. مراد آيه شريفه امتند، يعنى نباشيد اى امت از شک کنندگان در دين حق. و نظائر آن در آيات قرآنيه بسيار است و از جمله صدر همين آيه شريفه باشد، لکن از همه واضحتر آيه شريفه سوره «الطلاق»: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ ...» «1» ابتدا خطاب را مفرد ذکر فرموده: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ» چون پيغمبر سفير الهى و مبلغ سبحانى است، و بعد به طريق جمع مخاطبه فرموده: «إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ» هرگاه طلاق دهيد شما زنان خود را، تا دانسته شود که خطاب الهى متوجه به امت است به لسان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و همچنين آيه شريفه بعد «وَ لا تَکُونَنَّ ...».
تنبيه- مردم در مقام حق سه فرقه باشند. 1- مصدقين. 2- شاکين. 3-
«1» سوره طلاق آيه 1.
ج5، ص 395
مکذبين؛ ابتدا ذکر فرقه دوم و بعد طبقه سوم را بيان فرمايد: