تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ (154)
شأن نزول: صحابه بعد از جنگ بدر ذکر شهداء مى‌کردند، بعضى بر سبيل تحسّر مى‌گفتند: بيچاره فلان، روز بدر شهيد و از لذت دنيا محروم شد؛ حق تعالى در ردّ آنها فرمود:
وَ لا تَقُولُوا: و مگوئيد و اعتقاد نکنيد، لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ: مر آن کسانى را که کشته شدند در راه خدا مر ايشان مردگانند، بَلْ أَحْياءٌ: بلکه زندگانند ايشان در پيشگاه خدا، وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ:
و لکن شما نمى‌دانيد کيفيت آن زندگى را، زيرا که ادراک و تعقل آن ممکن نيست.
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الصبر، حديث 15 (جلد 2 صفحه 91)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 293
تبصره: مفسرين را در اين شهداء اقوالى است:
1- زنده بودن از روى حقيقت تا روز قيامت، و ارزاق را صبح و شام بر آنها عرضه کنند، پس روح و فرح به آنها رسيد، چنانچه آتش را بر آل فرعون صبح و شام به آنها عرضه دارند، پس الم و رنج به ايشان وارد آيد.
2- ارواح بعد از مفارقت از ابدان در قالب مثال اين ابدان وارد، و در بهشت دنيا متنعم باشند تا قيامت، و احاديث ائمه معصومين دال است بر آن؛ از جمله شيخ طوسى در تهذيب از يونس بن ظبيان گفت: خدمت حضرت صادق عليه السّلام بوديم. حضرت فرمود: مردم در ارواح مؤمنين چه گويند؟ عرض کردم: گويند در حواصل پرندگان سبز در قناديل زير عرش باشند. فرمود: سبحان اللّه، مؤمن بزرگوارتر باشد از آنکه حق تعالى روح او را در حوصله مرغ سبز قرار دهد. اى يونس، چون خداوند قبض روح مؤمن نمايد، آن را در قالبى مثل بدن دنيائى نقل کند، پس در بهشت مى‌خورند و مى‌آشامند و چون آينده‌اى از دنيا نزد آنها آيد، او را بشناسند به همين صورتى که در دنيا بوده باشد. «1» بنابراين تخصيص شهداء به اين جهت اختصاص ايشان است به کمال قرب حق تعالى و مزيت بهجت و کرامت آنها نزد حضرت ذو الجلال.
3- روز قيامت زنده و مثاب خواهند شد، بنابراين اسناد احيا ايشان مجاز باشد.
4- زنده‌اند به دين و طاعت و هدايت، و اين از باب تسميه ضلالت به موت و هدايت به حيات باشد.
5- زنده‌اند به ذکر جميل و ثناء جليل، چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در وصف. علماء حقيقى فرمايد: هلاک شدند جمع کنندگان اموال، و علما باقى هستند مادامى که دنيا باقى است؛ اعيان آنها مفقود
«1» تهذيب الاحکام، جلد اوّل، صفحه 466، حديث 171 (حواصل جمع حوصلة، بمعنى چينه دان پرندگان)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 294
است لکن آثار ايشان در قلوب موجود است. «1» و اولى و اصح، قول اول و دوم باشد.
تتمه: از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که حق تعالى شهداء را شش خصلت کرامت فرمايد: 1- اول قطره خون شهيد که به زمين رسد، گناهان او را عفو فرمايد. 2- منزلتى که در بهشت نامزد او باشد ننمايد. 3- هفتاد و دو حور العين به او مرحمت فرمايد. 4- او را از عذاب قبر و فزع اکبر ايمن سازد. 5- تاج وقار که از ياقوت سرخ است به سر او نهند. 6- شفاعت او را در حق هفتاد نفر از خويشان او قبول فرمايد.