تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَکُونُوا مُؤْمِنِينَ (99)
چون سابقا بيان فرمود که ايمان ملجأ و مضطر فايده ندارد، سپس بيان نمايد که اگر ايمان اجبارى و اکراهى مفيد بود، هر آينه به قدرت مطلقه اکراه مى‌فرمود تمام اهل زمين را بر ايمان، و اين مخالف حکمت و نقض غرض و منافى تکليف است:
وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ: و اگر بخواهد پروردگار تو اى پيغمبر به اراده تکوينى و مشيت اکراهى، ايمان بندگان را. لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِيعاً:
هر آينه ايمان آورند اهل زمين همه ايشان بتمامه، يعنى ذات احديت قدرت دارد بر اجبار و وادار نمودن خلق بر ايمان، لکن چنين ايمانى را نخواسته، بلکه اراده و مشيت الهيه تعلق يافته به ايمان اختيارى بندگان.
توضيح- اراده الهى بر دو قسم است: يکى اراده تکوينى و آن علم به نظام احسن عالم است به طريق تام و کامل که مشيت ازليه به آنچه تعلق يافته تغيير پذير نيست و بندگان را هيچگونه مدخليتى در آن نباشد، مانند ذکوريت و انوثيت و کوتاهى و بلندى قامت و سفيدى و سياهى بدن و هيئات و صور و اشکال. قسم دوم: اراده تشريعى است، و آن علم به مصلحت در فعل مکلف باشد، مثل ايمان و طاعت که اراده الهيه تعلق يافته به صدور آن از مکلف به مقدمات اختياريه؛ به اين معنى که وقوع آن به اختيار بنده باشد، و آيه شريفه در بيان اينست که اگر خداى تعالى ايمان را به اراده تکوينى خواستى، هر آينه تخلف نپذيرفتى و تمام خلق مؤمن شدى، لکن منافى حکمت و نقض غرض خواهد بود، پس ايمان را از مکلفين به اراده تشريعى خواسته، و لذا بعضى مؤمن و برخى کافر شوند بالاختيار نه اضطرار.
أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ: آيا پس تو اى پيغمبر اراده نمائى اکراه مردمان را.
ج5، ص 402
حَتَّى يَکُونُوا مُؤْمِنِينَ: تا اينکه مؤمن شوند، يعنى سزاوار نيست اينکه اراده کنى اکراه ايشان را بر ايمان با آنکه قدرت ندارى، زيرا خداى تعالى با قدرت مطلقه اراده ننمايد ايمان اکراهى را، چه منافى تکليف است. آيه شريفه مورد تسليه خاطر پيغمبر است بر ناملايمات وارده از قوم و تحسر آن حضرت بر کفر آنان و حرص بر ايمان ايشان.
در تفسير برهان «1»: ابن بابويه (رحمه الله) به اسناد خود از ابى الصلت روايت نموده که از جمله سؤالات مأمون از حضرت رضا عليه السّلام معنى اين آيه شريفه بود «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ...» حضرت فرمود: حديث نمود مرا پدرم موسى بن جعفر عليهما السلام از آباء گرام خود از على بن ابى طالب عليه السّلام که مسلمانان خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عرضه داشتند که: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اگر اکراه کنى به ايمان، هر که قدرت دارى، هر آينه زياد شود عدد ما، و قوت يابيم بر دشمنان. حضرت فرمود: نباشم که ملاقات کنم رحمت حق را به امر تازه‌اى که حکمى براى من نشده باشد. حاصل آنکه: بدون وحى الهى امرى ننمايم و نيستم از متکلفين. پس حق تعالى اين آيه نازل فرمود که: اى پيغمبر، اگر بخواهد پروردگار تو هر آينه ايمان آرند همه اهل زمين بتمامه بر سبيل الجاء و اضطرار در دنيا، چنانچه ايمان آرند نزد مشاهده عذاب در آخرت، و اگر چنين کارى نمايم، هر آينه مستحق مدح و ثواب نشوند از جانب من، و لکن اراده فرمودم از ايشان که ايمان آرند به حالت اختيار نه اضطرار، تا مستحق شوند ثواب و کرامت و بهشت را «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ ...».