تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَوْ لا کانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (98)
چون حق تعالى بيان فرمود قبول نشدن ايمان فرعون را وقت معاينه عذاب، سپس ايمان قوم يونس عليه السّلام را پيش از نزول عذاب ذکر فرمايد:
ج5، ص 398
فَلَوْ لا کانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ: پس چرا نبودند اهل قريه و شهر که کافر شدند و عصيان نمودند، ايمان آورند و مطيع شوند در حال اختيار. فَنَفَعَها إِيمانُها:
پس فايده دهد ايشان را ايمانشان. حضرت سبحان اعلام فرمايد به اينکه ايمان و توبه نفع ندهد در حين وقوع عذاب و معاينه علائم موت که يقين حاصل شود. إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ: مگر قوم حضرت يونس عليه السّلام. لَمَّا آمَنُوا: چون ايمان آوردند.
کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ: کشف نموديم و باز داشتيم عذاب هلاک کننده را. فِي الْحَياةِ الدُّنْيا: در زندگانى دنيا و مهلت داديم ايشان را. وَ مَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ: و بهره‌ور ساختيم ايشان را از متاع دنيا تا زمان سر آمدن عمر و اجلشان. نزد بعضى معنى آيه آنکه: نبودند هيچ اهل شهرى که ايمان آورند در وقت معاينه عذاب و ايمانشان فايده دهد الّا قوم يونس عليه السّلام، که ايمان آوردند نزد مشاهده عذاب و خداى تعالى کشف فرمود از آنها عذاب را و مهلت داد تا مدتى.
شرح حال- تفسير برهان «1»- خلاصه روايت عياشى از حضرت صادق عليه السّلام که در بعض مکتوبات حضرت امير المؤمنين عليه السّلام يافتيم از پيغمبر اکرم از جبرئيل که خداى تعالى مبعوث فرمود يونس بن متى را در سن سى سالگى، مشقات ناهموار قوم بر او ناگوار، با اين حال سى و سه سال مردم را دعوت به ايمان و توحيد و طاعت الهى نمود. در اين مدت کسى ايمان نياورد مگر دو نفر: يکى روبيل از خانواده علم و نبوت و مصاحب قديم يونس عليه السّلام به گوسفند چرانى گذران مى‌نمود، و ديگر تنوخا زاهد و عابد، لکن از علم بهره‌اى نداشت، به زحمت هيزم‌آورى معاش مى‌کرد.
چون حضرت يونس عليه السّلام ديد قوم مطيع نشوند، به درگاه سبحانى شکايت، که مدت سى و سه سال دعوت به ايمان يگانگى تو و رسالت خود و تخويف از عذاب نمودم، جز تکذيب و انکار و استخفاف چيزى نديدم، عذاب بر آنها نازل فرما. حق تعالى وحى فرمود: در آنها اطفال و پيرمردان و زن ضعيف و
«1» ج 12 ص 200 و 201.
ج5، ص 399
مستضعف، و من حاکم عدل، سبقت دارد رحمت من بر غضب من، عذاب نکنم کوچکان را به گناه بزرگان، دوست دارم توبه ايشان را، رأفت را منظور، و بر آزار قوم صبور باش مانند طبيب معالج که با مريضى مدارا نمايد. نوح عليه السّلام مدت مديد صابر بر آزار شديد، پس از اتمام حجت، غضب نمودم به غضب او، و دعاى او را مستجاب فرمودم.
يونس عليه السّلام عرض کرد: پروردگارا، من هم بر نافرمانى تو خشم و نفرين کنم، نظر رحمت بر آنها مدار، و عذاب نازل فرما که ايمان نياورند.
خطاب شد: تقدير و تدبير من غير علم تو باشد، دعاى تو را در انزال عذاب اجابت کردم. روز چهارشنبه وسط ماه، بعد از طلوع آفتاب اعلام کن ايشان را.
يونس عليه السّلام به تنوخا خبر داد، گفت: رها کن آنها را. با روبيل که مشورت نمود گفت: برگرد و طلب رفع عذاب نما، زيرا ذات سبحان غنى است از عذاب آنها. بالاخره يونس قوم را به عذاب خبر داده، ايشان او را تکذيب، و به عنف از شهر خارج کردند. ماه شوال داخل، و روبيل به قله کوه برآمد فرياد زد:
اى قوم، تکذيب پيغمبر و عذاب الهى نموديد، منتظر باشيد وعده سبحانى را که تخلف ندارد.
اين کلام در قلوب تأثير، و درخواست تکليف کردند. روبيل گفت: روز موعود قبل از طلوع آفتاب، اطفال را از مادران جدا، در پائين کوه و مادران بالاى کوه، کوچکان گريه و زارى، و بزرگان ناله و آهى به حالت توبه و استغفار سر به آسمان بلند، و بگوئيد: خدايا، ظلم بر نفس نموديم و تکذيب پيغمبر تو نموديم، اکنون توبه و بازگشت، و اگر نيامرزى و رحم نکنى، هر آينه از زيانکاران و معذب شدگانيم، قبول فرما توبه ما را اى ارحم الراحمين. پس در تضرع و زارى و گريه بکوشيد تا حجاب شمس برداشته و حق تعالى عذاب را دفع فرمايد.
قوم تماما متفقا روز چهارشنبه موعود، به همين مشغول، و روبيل در خارج به مشاهده حال. چون آفتاب برآمد، آثار عذاب ظاهر، باد صرصر زرد و تاريک با صداى مهيب، هويدا. قوم يک مرتبه صداى ضجه و ناله و استغفار بلند، اطفال به طلب مادران به گريه، بچه بهائم صدا را در هم، انعام غوغاى چريدن به حدى
ج5، ص 400
که ناله جوش و خروش فضاى بيابان را پرنمود. زوال شمس ابواب آسمان باز، و غضب پروردگار ساکن، توبه آنان مقبول افتاد. خطاب شد به اسرافيل به هبوط به قوم يونس، که ايشان توبه و انابه نمودند و من ارحم الراحمين به قبول توبه تائبان، و بنده من يونس درخواست نزول عذاب نمود، و من نازل کردم، و شرط ننمود هلاکت را، برگردان عذاب را. اسرافيل عرض کرد: مشرف بر ايشان است، کجا برگردانم؟ خطاب شد به کوهها و اطراف چشمه‌ها. چنان کرد، تمام آهن شد. حضرت صادق عليه السّلام فرمايد آن کوههاى اطراف موصل است که آهن گرديده تا قيامت.
روز پنجشنبه يونس و تنوخا به اطراف شهر آمده، دانستند عذاب از آنها رفع شده، يونس به سمت دريا روانه شد، واقعه دريا و شکم ماهى روى داد. بعد از بيست و هشت روز که هفت روز تا دريا و هفت روز شکم ماهى و هفت روز زير شجره کدو و هفت روز برگشتن، به شهر چون وارد شد، ايمان آورد تصديقش نمودند.
تبصره- در تفسير برهان: «1» ابن بابويه به اسناد خود از ابى بصير روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم به چه علت خداى تعالى عذاب را از قوم يونس برگردانيد و حال آنکه بالاى سر آنها آمد و نسبت به امم ديگر اين کار را ننمود؟ حضرت فرمود: در علم الهى گذشته بود که عذاب را برمى‌گرداند به سبب توبه ايشان، و يونس را از اين قسمت اخبار نفرمود براى آنکه خداوند عز و جل اراده نمود فراغت يونس را براى عبادت در شکم ماهى تا مستوجب شود ثواب کرامت سبحانى را، و اين غير ايمان اضطرارى حال وقوع عذاب است، زيرا قوم يونس به مشاهده آثار و علامات عذاب، توبه نموده و ايمان آوردند، لذا مقبول و عذاب مرتفع شد، لکن فرعون چون در حين وقوع عذاب ايمان آورد، مفيد و مثمر ثمرى واقع نشد.
«1» ج 2 ص 199 و 198.
ج5، ص 401