تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (37)
بعد از آن در بيان قبولى توبه آدم عليه السّلام مى‌فرمايد که:
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ: پس تلقّى نمود آدم عليه السّلام از پروردگار خود کلمات با برکت و عظمت را که آن اسماء خمسه طيبه آل عبا عليهم السّلام مى‌باشد، چنانچه در کتاب ينابيع الموده، ابن مغازلى از ابن عباس روايت نموده که از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال شد از کلماتى که آدم عليه السّلام تلقى نمود. فرمود: سؤال نمود از خدا به حق محمّد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام «1».
علامه مجلسى در کتاب بحار از در الثمين نقل نموده که آدم عليه السّلام ديد در ساق عرش اسماء پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه عليهم السلام را، پس تلقين نمود او را جبرئيل، گفت بگو: يا حميد بحقّ محمّد يا عالى بحقّ على يا فاطر بحقّ فاطمة يا محسن بحقّ الحسن و الحسين و منک الاحسان. و رواياتى ديگر در کلمات وارد شده.
فَتابَ عَلَيْهِ: پس بازگشت فرمود حق تعالى بر آدم عليه السّلام به رحمت کامله و فضل شامله خود. إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ: به درستى که خداى تعالى بسيار قبول کننده توبه و رجوع نماينده از عقوبت به مغفرت، بسيار بسيار بخشاينده و مهربان بر بندگان است.
تحقيق: اين مطلب ثابت گرديده که انبياء از اول عمر تا آخر عمر معصوم مى‌باشند و گناه و خطا و سهو و نسيان از آنها صادر نگردد؛ زيرا قابل شأن و رتبه نبوّت کسى است که جميع قواى طبيعيه و حيوانيه و نفسانيه او مطيع و منقاد و مقهور عقل او شده باشد، و کسى که جميع قواى
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 87، حديث پنجم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 124
او تابع عقل او شوند محال است که نافرمانى از او سر زند، به جهت آنکه تمام معاصى در نظر عقل قبيح است و هر که معصيتى از او صادر شود، تا يکى از قواى نفسانى مانند غضبى يا شهوى بر عقل غالب نشود، محال باشد صدور معصيت. پس بنابراين آياتى که موهم صدور معصيت باشد، تأويل شود به ترک اولى؛ چه نافرمانى در ترک اولى نيز مى‌باشد، زيرا شايسته مقام تقرب و جلالت شأن نيست خلاف اولى نمودن، و اين نسبت به انبياء به اسم گناه اطلاق شده. لذا فرموده‌اند: حسنات الابرار سيّئات المقرّبين.
شيخ ابو الفتوح رازى (رحمه اللّه) فرمايد: قبول توبه از خداى تعالى به دو معنى باشد: يکى به ضمان ثواب و ديگر به اسقاط عقاب. و توبه انبياء و امامان عليهم السلام بر سبيل انقطاع و خضوع و فزع باشد به خداى تعالى.
و معنى قبول خدا توبه ايشان را ضمان حق تعالى است ثواب طاعت و علوّ درجات را نسبت به آنان. و مراد به آيه «فَتابَ عَلَيْهِ» همين باشد، زيرا عقاب در حق پيغمبران ثابت نشود تا محتاج به اسقاط باشد. و نيز توبه براى تدارک نفى است که از شخص فوت شده و به ترک اولى نيز صادق آيد؛ زيرا تذلّلى باشد به درگاه سبحانى که لطف خاصه الهى را شامل خود گرداند، اگرچه گناهى براى او نباشد.