تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ ما أَنَا عَلَيْکُمْ بِوَکِيلٍ (108)
ج5، ص 411
و چون حق تعالى تقرير نمود دلايل مذکوره در توحيد و نبوت و معاد و مزين گردانيد آخر اين سوره مبارکه را به بينات شافيه بر تفرّد ذات سبحانى در خلق و ايجاد و ابداع ممکنات و سريان فيض الهى به رحمت و «جود» و «وجود» در جميع کائنات، ختم فرمود آن را بدين خاتمه شريفه عاليه:
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ: بگو اى پيغمبر مکلفين را که اى گروه مردمان. قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ: بتحقيق آمد شما را حق از جانب پروردگار شما يعنى دين اسلام و قرآن و دلايل واضحه بر صحت آن. يا مراد حق وجود مقدس محمّدى صلّى اللّه عليه و آله و معجزات باهرات آن سرور استکه حقانيتش مانند آفتاب در وسط السماء بر عالم و عالميان ظاهر است و باقى نماند براى شما عذرى تا قيامت. فَمَنِ اهْتَدى: پس هر که هدايت يابد به آن به تفکر و تأمل و شناختن راستى و درستى آن و اختيار نمايد ايمان و طاعت را. فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ: پس جز اين نيست که منافع قبول هدايت از رشد و صلاح در دنيا و خير و فلاح در آخرت به خود او عايد و واصل گردد. وَ مَنْ ضَلَ: و هر که به سوء اختيار گمراه گردد از حق و عدول کند از تدبر و استدلال به آن. فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها: پس جز اين نيست که مضار و ثمرات گمراهى از فساد و خذلان در دنيا و عذاب و نيران در آخرت بر او وارد شود، زيرا نتيجه هر عملى از خير و شر و ايمان و کفر و طاعت و معصيت بازگشت به صاحب عمل خواهد بود. وَ ما أَنَا عَلَيْکُمْ بِوَکِيلٍ: و نيستم من بر شما و کيل تا تکفل نمايم امورات شما را از جلب منافع و دفع مضار چنانچه و کيل شخصى قائم باشد به کفالت مهمات او، يا نيستم من شما را حافظ و نگهبان از هلاکت وقتى که شما تأمل نکنيد در نفس خود و عالم نشويد به آنچه موجب نجات و خلاص شما است، چنانچه و کيل حافظ مال غير باشد از تلف. حاصل آيه شريفه آن که فقط بر من است ابلاغ
ج5، ص 412
فرمايشات الهى، نه الزام شما بر قبول هدايت و نجات از عذاب و عقوبت.
برهان- اين مطلب مبرهن شده که حضرت احديت، نوع بشر را براى ترقى و تعالى خلق، و ساير موجودات را مقدمه استکمال انسانى مقرر فرموده؛ بنابراين نظر به فيض فياض مطلق ارشاد و هدايت لازم و بعث انبياء و انزال کتب حاصل آمد، لذا اين سيره در هر عصرى جارى تا ظهور بعثت حضرت محمدى صلّى اللّه عليه و آله که احکام الهى بکلى متروک و عادات جاهليت و اخلاق حيوانيت محيط جامعه را فرا گرفته هرج و مرج آشکارا و ظلمت جهل عالم آرا، به يک مرتبه نداى مبلّغ سبحانى به خطاب عمومى بلند که: اسلام و ديانت و قرآن و شريعت از طرف پروردگار به شما ظاهر آمد، هر کس به حسن اختيار قبول حق نمود البته هدايت و سعادت روحى و جسمى دنيائى و آخرتى را دريابد، و هر که به سوء اختيار سرپيچى از حق نمود هر آينه گمراه و از ترقيات انسانيت بازمانده، عاقبت وخيم او را شامل آيد. پس آيه شريفه بيان ازاحه علت و قطع معذرت بندگان است در پيشگاه حضرت احديت و جزا و پاداش اعمال بر وفق قسط و عدل خواهد بود.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در خطبه 182 «1» فرمايد: فالقرآن امر زاجر و صامت ناطق حجّة اللّه على خلقه اخذ عليه ميثاقهم و ارتهن عليه انفسهم اتمّ نوره و اکمل به دينه و قبض نبيّه صلّى اللّه عليه و آله و قد فرغ الى الخلق من احکام الهدى به فعظّموا منه سبحانه ما عظّم من نفسه فانّه لم يخف عنکم شيئا من دينه و لم يترک شيئا رضيه او کره الّا و جعل له علما باديا و اية محکمة تزجر عنه او تدعوا اليه فرضاه فيما بقى واحد و سخطه فيما بقى واحد.
يعنى: پس قرآن امر کننده و نهى نماينده به اعتبار تضمن اوامر و نواهى سبحانى، و مظهر آمريت و زاجريت است. ساکتى باشد نطق کننده به بيانات شافيه و آيات واضحه خود. حجت الهى است بر خلق، زيرا خداى تعالى
«1» نهج البلاغه فيض خطبه 182 ص 601 و 602.
ج5، ص 413
احتجاج فرمايد به قرآن به سبب شناساندن احکام به آن. آشکار فرموده مسائل حلال و حرام را و رفع عذر نموده در عقاب عاصين. پس معجزه باقيه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله، و برهانى است بر صدق نبوت آن سرور، و اخذ فرموده عهد و ميثاق از مکلفين بر عمل به قرآن، قرار داد آن را نور تام، زيرا قرآن نور عقلى است که کشف نمايد احوال مبدأ و معاد را، و هدايت يابند به او از ظلمات کفر و ضلالت و اوهام، و اکمل و اتم اسباب هدايت و ارشاد امت است به معالم دين و مناهج شرع مبين تا قيامت، و بدين سبب قرار داد دين خود را مکرم و معزز، و قبض روح نبى معظم خود فرمود در حالى که فارغ شده بود از تبليغ احکام متقنه محکمه، پس تعظيم نمائيد حق سبحانه را مانند تعظيم او ذات خود را، پس بتحقيق مخفى نداشته حق تعالى از شما چيزى را که راضى يا کاره آن باشد مگر آنکه قرار داده براى آن علامتى ظاهر و آيه‌اى محکم که منع نمايد از آن و دعوت کند به آن، پس رضاى الهى در چيزى که باقى مانده يکى، و سخط سبحانى در چيزى که باقى مانده يکى است.