تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ (155)
ترجمه
جلد 1 صفحه 198
ترجمه و هر آينه آزمايش مى‌کنيم شما را بچيزى از ترس و گرسنگى و کاستن از مالها و نفسها و ميوه‌ها و مژده ده شکيبايان را.
تفسير
يعنى وارد مى‌کنيم بر شما مصيبت را مانند کسيکه امتحان مى‌کند شما را که صبر بر بلا مينمائيد و تسليم قضا ميشويد يا خير و پاداش صابران بر مصيبت بهشت است که بشارت داده شده است يا قرب حق بتفصيلى که در آيه اسبق ذکر شد و در نهج البلاغه است که خداوند مبتلا ميفرمايد بندگان خود را وقتى مرتکب معاصى ميشوند بنقص ثمرات و حبس برکات و سد ابواب خيرات تا آنکه دل از شهوت برکنند و از معاصى مرتدع شوند و بياد خدا بيايند و توبه کنند و در اکمال الدين از حضرت صادق (ع) روايت نموده که اين آثار و علائم ظهور قائم عليه السلام است که امتحان ميکند خداوند اهل ايمان را بخوف سلطانى از بنى اميه در آخر سلطنت آنها و بگرسنگى بسبب گرانى اسعار و بنقص اموال بسبب فساد تجارات و کمى فائده و بنقص انفس براى موت پى در پى و بنقص ثمرات براى کمى حاصل و مژده بده صابران را در وقت بروز اين علائم بظهور قائم (ع) اين تأويل آيه شريفه است که نمى‌داند آنرا مگر خدا و راسخان در علم يعنى ائمه اطهار عليهم السلام.
تحقيق آزمايش و امتحان عبارت است از عملى که موجب ظهور حقيقت شى‌ء شود و مراتب کمال و استعداد و لياقت اشخاص بآن معلوم گردد مثلا طلا را امتحان ميکنند به محک و معدنيات را بسنجيدن و مرکب را بنوشتن و متعلم را بپرسيدن و مدعى نبوت را بطلب معجزه و امثال اينها و اغراض در آزمايش و امتحان مختلف است گاهى براى علم امتحان کننده است بباطن و حقيقت چيزيکه در معرض امتحان واقع شده است گاهى براى علم مردم است بآن مثلا گاهى معلم متعلم را امتحان مى‌کند براى آنکه خودش مرتبه علمى متعلم را بدست آورد و گاهى براى آنستکه باولياء و امثال و اقران او مقام و مرتبه‌اش را ظاهر نمايد و گاهى براى آنستکه بخود متعلم حد او را دستگير کند و بفهماند و اين در موقعى است که او مغرور بخود شده باشد و گاهى براى آنست که متعلم آزموده و ورزيده شود مانند کسانيکه ميخواهند اولاد خود را تربيت و تکميل نمايند کارهاى مشکل بآنها رجوع مينمايند که بواسطه برخورد به مشکلات در زندگى سرد و گرم روزگار را بچشند و عقل عملى آنها کامل شود و بتجربه
جلد 1 صفحه 199
رشيد و آزموده شوند امتحان الهى از قبيل قسم اول نميشود زيرا که او عالم السر و الخفيات است ولى اقسام ديگر در باره حضرت احديت ممکن است و بنظر حقير اغلب از قسم اخير است بلکه اصل خلقت بشر براى تکميل آنها است و ترکيب عقل و شهوت در حقيقت آدمى براى همين مقصود است و بهمين ملاحظه است که بلاء کفاره سيئات و موجب ارتقاء درجات ميشود و لهذا آزمايش ميفرمايد بندگانرا به مقدارى از ترس و گرسنگى نه بحديکه قابل تحمل نباشد بلکه هر کس را به مقدار استعداد و توانائى و قابليت او دچار و گرفتار مينمايد تا محکم و استوار و شجاع و دلدار شود و گاهى زيانى در تجارت يا فلاحت براى او روى ميدهد که از بى‌اعتبارى دنيا اعتبار گيرد و گاهى مصيبت جانگدازى نصيب ميفرمايد که موجب سعادت ابدى مصاب شود و چون تمام اين امور در جهاد مترقب است و بسيار واقع ميشود بعد از بيان حيات ابدى شهدا باين بيان تسليت آميز ترغيب بجهاد و صبر بر مصيبت شده است.