تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (156)
ترجمه
آنانکه چون رسيد ايشان را مصيبتى گويند همانا ما مملوک خدائيم و همانا بسوى او بازگشت کنندگانيم..
تفسير
در نهج البلاغه است که همانا گفتن ما انا للّه را اقرار است از ما بمملوکيت و قول ما انا اليه راجعون اقرار است از ما بر هلاکت و در مجمع از پيغمبر (ص) روايت نموده که کسى که استرجاع نمايد يعنى ايندو جمله را بگويد در وقت ورود مصيبت خداوند جبران ميفرمايد مصيبت او را و نيکو ميگرداند عاقبت او را و عطا ميکند باو خلف صالحى که موجب خوشنودى او شود و نيز کسى که مصيبتى بر او وارد شود و چندى بگذرد چون استرجاع نمايد خداوند مانند اجر آن مصيبت را در اول ورود باو عطا خواهد فرمود و در کافى از امام باقر (ع) نقل نموده که نيست بنده که وارد شود بر او مصيبتى و استرجاع نمايد در وقت تذکر آن و صبر کند مگر آنکه خداوند مى‌آمرزد تمام گناهان گذشته او را و چون چندى بگذرد و متذکر شود و استرجاع نمايد خداوند مى‌آمرزد گناهان او را که در خلال ايندو قول واقع شده است و در خصال و عياشى از پيغمبر (ص) روايت نموده است که چهار خصلت است کسانى که دارا باشند در نور اعظم الهى جاى دارند کسى که افتخار نمايد بشهادت بر وحدانيت خدا و رسالت من
جلد 1 صفحه 200
و کسى که بگويد در وقت ورود مصيبتى بر او انا اللّه و انا اليه راجعون و کسى که چون خيرى باو برسد بگويد الحمد للّه و کسى که چون گناهى از او سر زند بگويد استغفر اللّه و اتوب اليه.
بيان و موعظه بدانکه تمام موجودات عوالم هستى ملک طلق حضرت احديت است نه مانند ملکيّت املاک براى ما که اضافه و نحو اختصاص و شبه تسلطى بيش نيست بلکه ملکيّت حقه حقيقيه است زيرا موجودات از قبل ذات خود هيچ ندارند هر چه دارند از قبل وجود مطلق و علت هستى خود دارند که گفته‌اند
ما عدمهائيم هستى‌ها نما
تو وجود مطلق و هستى ما
بنابراين هر چه در ما است و از ماست مانند جان و تن و مال و جلال و جمال و کمال و فرزند و عيال همه عاريه و وديعه الهى است که به ما برسم امانت سپرده شده است و کسى که اين معنى را بداند نبايد از مصيبتى متأثر شود زيرا که قبيح است کسى که چندين امانت بشخص سپرده باشد وقتى بخواهد يکى از آنها را استرداد نمايد انسان ملول شود چه رسد بآنکه بخواهد طعنى وارد نمايد يا شکايتى کند يا سوء ادبى از او سرزند و چون مصيبتى بشخص وارد شود و ايندو جمله را از صميم قلب بگويد و متوجه معنى آن باشد البته صبر بر آن برايش سهل خواهد شد و اين اجر دنيوى او است علاوه بر اجوريکه در روايات سابقه بيان شد و چنين شخصى با کمال خوشى و راحتى در دنيا زندگى ميکند ولى اگر بخواهد خود را مالک چيزى بداند و علاقه و دلبستگى بآن پيدا کند علاوه بر آنکه در جهل مرکب است دنيا براى او تنگ خواهد شد زيرا خداوند اختيار مملکت خود را بدست کسى نميدهد و بهواى نفس و دلخواه کسى از مال و عيال خود صرف نظر نميکند و صلاح جامعه را از دست نميدهد کليّه اموال مال خدا و تمامى بندگان عيال خدا و هيچ مؤثرى در وجود جز او نيست پس هر چه جوش و خروش نمائى از دستت رفته و بخودت آزار وارد نمودى و اوقات عزيزت را تلخ کردى (شاد بايد زيستن ناشاد بايد زيستن) چاره جز تسليم و رضا نيست و در حکمت الهى ببراهين قطعيه عقليّه و نقليه از معادن وحى و کتب سماوى ثابت و محقق شده است که تمام موجودات فانى مى- شوند و جز وجه الهى باقى نمى‌ماند مرحوم صدر المتالهين در کتاب اسفار بعد از
جلد 1 صفحه 201
تمهيد ده مقدمه اثبات نموده است حشر و رجوع تمام کائنات را از انسان و شيطان و حيوان و نبات و جماد باصل وجود خود که وجه الهى است و از براى هر يک به آيه استدلال نموده و از براى همه بآياتى که انشاء اللّه تعالى در ضمن تفسير آنها معلوم خواهد شد بنابراين تمام موجودات عقلا و نقلا رجوع حقيقى و بازگشت واقعى باصل خود مى‌نمايند و کسى در اين عاريت سراى باقى نخواهد ماند و همه قافله پيش و پسند که بايد بسر منزل اصلى برسند و هر کس زودتر حرکت کند زودتر بمقصد خواهد رسيد و ديگران نبايد براى او نگران باشند بلکه بايد فکر کار خودشان باشند و براى اين سفر پر خطر تهيه زاد و راحله نمايند که عقب نمانند و بمقصود اصلى برسند عزيزم فکر تعمير منزل باش چرا بمعبر ميپردازى آنهم راه رو مشترک که اختيارش بدست تو نيست شعر
دنيى آنقدر ندارد که بر او رشک برند
يا وجود و عدمش را غم بيهوده خورند
نظر آنانکه نکردند بدين مشتى خاک
الحق انصاف توان داد که صاحب نظرند
اين سرائيست که البته خلل خواهد يافت
خنک آنقوم که در بند سراى ديگرند
لذت مال دنيا بحسرت گذاردن و رفتنش نمى‌ارزد عزت حکومت با ذلت معزولى برابرى ندارد قسمت عمده تلخى جاندادن همان قطع علائق دنيوى است بيا قبلا اين زحمت را بخود هموار کن تا در دنيا راحت و شيرين‌کام باشى و در موقع رفتن آسوده و فارغ البال مال دنيا خوب است براى صرف در محل خوب ولى علاقه بآن خوب نيست چنانچه از سيره مرضيّه بزرگان دين بدست ميآيد که مال دنيا را براى صرف در تعمير آخرت ميخواستند و دلبستگى بآن نداشتند و اينکه بعضى از علما رجوع بخداوند را برجوع بحکم و امر و جزا و پاداش عمل تفسير نموده‌اند براى توافق با افهام عامه است و الا تحقيق و ظاهر آيه شريفه همانست که عرض شد و مئال فرمايش ايشان هم بهمين معنى است و اللّه اعلم.