اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ وَ کان‌َ عَرشُه‌ُ عَلَي الماءِ لِيَبلُوَکُم أَيُّکُم أَحسَن‌ُ عَمَلاً وَ لَئِن قُلت‌َ إِنَّکُم مَبعُوثُون‌َ مِن بَعدِ المَوت‌ِ لَيَقُولَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِن هذا إِلاّ سِحرٌ مُبِين‌ٌ «7»
و اوست آن خدايي که خلق فرمود آسمانها و زمين را در مدّت شش روز و بود عرش او بر آب تا اينکه شما را اختبار و امتحان کند که کدام يک از شما
جلد 11 - صفحه 11
نيکوتر است عمل او و هر آينه اگر باين کفار بگويي که محققا شما بر انگيخته ميشويد از بعد از مرگ هر آينه ميگويند کساني که کافر شدند که نيست اينکه مگر سحر آشکارا.
وَ هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ فِي سِتَّةِ أَيّام‌ٍ اولا مراد اينست که اينکه مقدار مدت داشته و الّا قبل از خلقت آسمانها و زمينها روز و شبي و زماني نبود.
و ثانيا خداوند متعال قدرت داشت که طرفة العين بلکه آن واحد ايجاد فرمايد لکن (الامور مرهونة باوقاتها) موافق حکمت و مصلحت در موقع خود ايجاد ميفرمايد مثل اينکه کسي بگويد خداوند قدرت دارد انسان را طرفة العين ايجاد کند چنانچه در قيامت تمام افراد را طرفة العين ايجاد ميکند وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ نحل آيه 79، پس چرا بايد نه ماه در رحم مراتبي را طي کنم البته تمام موافق حکمت و مصلحت بموقع خود ايجاد ميفرمايد وَ کان‌َ عَرشُه‌ُ عَلَي الماءِ در مقام خود گفته‌ايم که نصوص و ظواهر قرآن حجت است مشروط بر اينکه در باب ظواهر قرينه بر خلاف نباشد چه متصله و چه منفصله غاية الامر قرينه متصله مانع از انعقاد ظهور ميشود و منفصله صرف ظهور ميکند و قرائن عقليه در حکم متصله است، بناء علي هذا مي‌گوييم مراد عرش احاطه است چنانچه در آيه شريفه الرَّحمن‌ُ عَلَي العَرش‌ِ استَوي گفته‌ايم و مراد از ماء، ماء وجود است که خداوند بقدرت کامله خود عرشي که فوق کرسي و محيط بجميع عوالم جسماني سماوي و ارضي است بسته بايجاد حق است که حادث و مسبوق بعدم بوده لباس وجود پوشيده بايجاد حق که در لسان حکماء تعبير بوجود منبسط ميکنند که ماهيات بايجاد حق موجود ميشوند و ايجاد بنفسه موجود ميشود زيرا تسلسل لازم ميآيد، و بلسان اخبار بمشيت تعبير شده که گفتند (خلقت الاشياء بالمشية و خلقت المشية بنفسها) و مراد از عرش و کرسي و سماوات سبعه طبقات
جلد 11 - صفحه 12
اينکه فضاء وسيع است که تمام اينکه کرات جويه در طبقه اولي است بدليل قوله تعالي إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ و الصافات آيه 6.
لِيَبلُوَکُم أَيُّکُم أَحسَن‌ُ عَمَلًا از آيات و اخبار بسياري استفاده ميشود که تمام اينکه مخلوقات براي انسان خلق شده و انسان را خلق فرمود براي اينکه آن روح مجرد ملکوتي تعلق گيرد باين بدن جسماني ناسوتي تا بتوسط او بتواند تحصيل کمالات کند و مقامات و درجات عالي را طي کند تا مقام قرب پيدا کند و قابليت فيوضات الهيه را ادراک کند تا در عالم آخرت رستگار گردد و بهمين مناسبت فرمود وَ لَئِن قُلت‌َ إِنَّکُم مَبعُوثُون‌َ مِن بَعدِ المَوت‌ِ که بايد بآن مقام نائل شويد لکن کافر منکر بعث و نشور لَيَقُولَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا که تمام اينکه امور را موهوم ميدانند و ميگويند إِن هذا إِلّا سِحرٌ مُبِين‌ٌ تمام دستگاه دين را افسانه ميپندارند و سحر ميخوانند و موهوم ميشمارند خذلهم اللّه تعالي.
[تنبيه] اخبار بسياري داريم که از ائمه عليهم السلام سؤال ميکردند از اينکه جمله
(و کان عرشه علي الماء)
و ائمه عليهم السلام بقدر فهم سائل جواب ميدادند که تمام اينکه اخبار دلالت ميکند که مراد از عرش تخت سلطنتي نيست و مراد از ماء جسم آب سيال بالطبع نيست، و از خبري که محمّد إبن يعقوب و إبن بابويه سند متصل از داود رقّي روايت کرده‌اند از حضرت صادق عليه السّلام که حمل بر علم و دين فرموده و ردّ فرموده قول مجسمه را از مخالفين به اينکه لازم ميآيد خداوند محمول باشد و متصف بصفت مخلوقين و اينکه حامل اقوي از محمول باشد شاهد قوي است بر آنچه عرض شد، و مخفي نباشد که وجود منبسط باصطلاح حکماء و مشيئت بلسان آيات و اخبار فعل بمعني مصدري است و ساير مخلوقات فعل بمعني اسم مصدري ميباشند
13