تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ «10»
ايضا صفات مشروحه آيه بعد هم مناسب کافر باشد که مى‌فرمايد: وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ: و اگر بچشانيم و عطا کنيم و برسانيم انسان را؛ نَعْماءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ: نعمتهائى بعد از بلا و صدمه و رنجى که رسيده است او را، و مبتلا گشته؛ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئاتُ عَنِّي: هر آينه البته البته مى‌گويد نزد نزول نعمت، رفت از من شدائد و آلام و امراضى که بدحال گرداند صاحبش را پس عود ننمايد. با چنين اعتراف و اقرارى به شکرانه آن قيام ننمايد در فرمانبردارى منعم آن. بلکه، إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ: به درستى که انسان هرآينه خوشحال شود به آن و فخر و تکبر نمايد، بدين سبب بر مردم. و به هيچ حالى سازگار نيست؛ نه صبر در محنت کند و نه شکرانه نعمت نمايد. «1» على بن ابراهيم قمى در معنى آيه فرمايد: وقتى خداى متعال، غنى فرمايد انسان را، بعد فقير نمايد او را، نااميدى و جزع و حرص او را طارى گردد. و زمانى که حق سبحانه، کشف فرمايد از او آن فقر را، خوشحال شده گويد:
برطرف شد از من بلا و سختى. و بدان خرسندى و سر بلندى نمايد، در عوض حق‌شناسى و سپاسدارى. «2»
«1» در تفسير مجمع ج 5 ص 145 و 146 آمده.
«2» تفسير قمى ج 1 ص 323.
جلد 6 - صفحه 30
تنبيه: احوال دنيا هميشه در تغيير و زوال و تبديل و انتقال است. و ضابط آن از دو قسم خارج نيست:
قسم اول- انتقال از نعمت به نقمت، و از خوشحالى به بدحالى و کافر به سبب اعتقاد آنکه حصول نعم از امور اتفاقيه است، چون زائل گردد، مستبعد داند حدوث آن را مرتبه ديگر. لا جرم در نوميدى واقع و ناسپاسى را بظهور آورد.
قسم دوم- تبديل از مکروه به محبوب، و از سختى به راحتى. در اين صورت کافر نيز چون غايت آرزوى خود را همانا رسيدن به نعم فانيه دنياى دنيّه دانسته، غافل از سعادت اخرويه و نعم باقيه گرديده، خودسرى و گردن‌افرازى را پيش گيرد. به خلاف مومن که به سبب نيکوئى اعتقادش مى‌داند جريان امور بر وفق حکمت و مصلحت حضرت حکيم على الاطلاق است. لذا در زوال نعم صابر، و در اعطاء آن شاکر باشد.
نکته: در لفظ «اذاقه» و «مسّ» تنبيه است بر آنکه آنچه آدمى مى‌يابد در دنيا از نعم و نقم به مثابه نمونه آن چيزى است که دريابد آن را در آخرت.
ايضا اشعار به آنکه انسان به ادنى چيزى در سرکشى و ناسپاسى واقع شود، چه ذوق ادراک طعم، و مسّ مبدأ وصول است.