اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ إِذا أَصابَتهُم مُصِيبَةٌ قالُوا إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ (156)
(کساني که هر گاه مصيبتي بآنان ميرسد ميگويند همانا ما براي خدا و مملوک خدا هستيم و بسوي او بازگشت ميکنيم) «الّذين» کلمه موصول صفت است براي صابرين که در آيه قبل ذکر شد و اصابت بمعني اصطکاک و برخورد دو چيز با يکديگر است و مصيبت در اصطلاح عرف بلائي است که بر انسان وارد ميگردد اگر چه بحسب معني اولي مطلق شيئي اصابت کننده است ولي بحسب استعمال مکروهي است که بر انسان اصابت نمايد و مراد از مصيبت در آيه شريفه مصائب پنجگانه است که در آيه قبل بيان شد و کانه خداوند مردم را نسبت به برخورد با مصائب دو دسته فرموده:
دسته اول که مورد بشارت و مشمول صلوات و رحمت پروردگارند صابرين ميباشند که وقتي مصيبتي بر آنان وارد ميشود کلمه استرجاع ميگويند، و دسته ديگر که از مفهوم آيه معلوم ميگردد کساني هستند که در برخورد با مصائب بي‌صبري و بي‌تابي نموده و بکلمات نابجا و ناروا و کفر آميز که کاشف از ضعف ايمان يا عدم آنست لب گشوده و البته اينان از مورد بشارت آيه بيرونند.
إِنّا لِلّه‌ِ وَ إِنّا إِلَيه‌ِ راجِعُون‌َ اينکه جمله در اصطلاح کلمه استرجاع ناميده شده و مستحب‌ّ است که انسان هنگام ورود مصيبتي بآن تکلم کند و معلوم است که مقصود تلقين معني آن بنفس و تحقق بحقيقت آنست و معني اينکه کلمه چنانچه مستفاد از اخبار است اينست که انسان اقرار و اعتراف کند به اينکه مملوک پروردگار است و بداند که اختيار ملک با مالک است و هر گونه تصرفي بخواهد ميکند که اينکه قسمت مفاد جمله اول است و مفاد جمله دوم اشاره بعدم بقاء دنياست که انسان بداند اينکه دار دار ممر است و آنچه بحسب ظاهر هم مالک است بالاخره از او سلب خواهد شد و همه و همه بسوي مالک حقيقي که خداوند است بازگشت
جلد 2 - صفحه 260
خواهند نمود چنانچه از کافي از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود:
اما قولک انّا للّه اقرار منک بالملک و اما قولک انا اليه راجعون اقرار منک بالهلاک
«
» و نيز از خصايص سيد رضي ره از آن حضرت روايت شده «
1» ان‌ّ قولنا انا للّه اقرار منا بالملک و قولنا انا اليه راجعون اقرار منا بالهلاک»«
و از اينکه کلمه از دو جهت لزوم صبر بر مصائب استفاده ميشود: اول اينکه بليات و مصائبي که از جانب حق وارد ميشود تصرف مالک الملوک و صاحب اختيار حقيقي در مملوک خود است و مملوک را نميرسد که اعتراض يا اظهار نظر يا حکم بر خلاف کند:
عَبداً مَملُوکاً لا يَقدِرُ عَلي شَي‌ءٍ«2» دوم اينکه ثبات و بقايي براي اينکه دنيا و ما يملک آن و نعم و بليات آن نيست و بسرعت هر چه تمامتر همه زائل و فاني ميگردد بنا بر اينکه زوال نعمتي و اصابه مصيبت تحمّل آن آسان ميگردد.
عرفاء و برخي از حکماء که قائل بوحدت وجودند اينکه جمله از آيه را چنين تفسير ميکنند که ما از وجود حق منشعب شده‌ايم و گرفتار ماهيت گرديده و پس از القاء ماهيت بهمان وجود ملصق ميشويم چنانچه مولوي گويد:
چون که بيرنگي اسير رنگ شد«3» || موسيي با موسيي در جنگ شد
چون به بيرنگي رسي کان داشتي«4» || موسي و فرعون دارند آشتي
و در جاي ديگر ميگويد:
پس عدم گردم عدم چون ارغنون || گويدم کانّا اليه راجعون
و اينکه سخن قطع نظر از اينکه کفر و ضلالت و باطل و مزخرف است زيرا وجود
1- با توجه به اينکه تمام مطابق حکمت و مصلحت است
2- سورة النحل آيه 77
3- يعني وجود گرفتار ماهيت گرديد
4- يعني وقتي ماهيات از ميان برداشته شوند و به بيرنگي اولي برسي
جلد 2 - صفحه 261
عيني ذاتي چه نسبتي با وجود ظلي تبعي دارد «اينکه التراب و رب‌ّ الارباب» و علاوه بر اينکه تفسير برأي جايگاهش در آتش است با مفاد آيه منافات دارد زيرا مفاد آيه اينست که ما ملک خدائيم و از براي خدائيم زيرا لام آن براي اختصاص و ملکيت است و نگفته- «انا من اللّه» تا جاي اينکه توهم فاسد باشد.