تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَمَنْ کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَةً أُولئِکَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَکُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ «17»
بعد از آن حال مؤمن مخلص را که افعال و اقوال او محض قربت، و بر منافق مرائى مزيد امتياز را دارد بيان مى‌فرمايد.
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب تعجيل عقوبة الذنب، صفحه 447، حديث 12.
جلد 6 - صفحه 40
أَ فَمَنْ کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ: (استفهام به داعى تقرير است) يعنى آيا پس کسى باشد بر حجّت و برهانى از پروردگار خود که او را دلالت کند به طريق ثواب. مراد به بيّنه در اين جا قرآن و صاحب آن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله است. نزد بعضى مراد مؤمنين اصحاب پيغمبر، يا هر محقّ بدين حق است. «1» وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ: و از پى درآيد حجت او را، که برهان عقلى است، گواهى از جانب الهى که شهادت به صحت آن دهد. مراد شاهد، خداى تعالى يا جبرئيل، يا على ابن أبي طالب عليه السّلام چنانچه روايت کافى از حضرت کاظم عليه السّلام و حضرت رضا عليه السلّام: مراد به شاهد امير المؤمنين عليه السّلام است. «2» حاصل آيه شريفه آنکه: آيا کسى که بر حجتى باشد از جانب الهى و با شاهد سبحانى، برتر و بالاتر است؛ يا کسى که طالب زينت دنيا و عمل را به ريا نمايد. و مسلما نزد عقل و عقلا، طالب سعادت دينيه و رضاى الهيه، اولى و احقّ خواهد بود؛ و وجدان منصف هم اين مطلب را شاهد صادقى است.
تبصره: احاديث بسيار از خاصه و عامه وارد شده که مراد «بيّنه» حضرت رسالت، مراد «شاهد» حضرت على عليه السّلام است:
1- خوارزمى مشتهر به صدر الائمه، در مناقب خود نقل نموده که:
عمرو عاص در جواب نامه معاويه نوشت که: اى معاويه تو مى‌دانى خداوند در قرآن آياتى در شأن على بن ابى طالب عليه السّلام و فضايل او نازل فرموده که هيچکس در آنها با او شريک نيست، مثل آيه «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ» و «إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ» و «أَ فَمَنْ کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ».
2- ثعلبى در تفسير خود سه روايت در تفسير اين آيه نقل نموده که مراد به شاهد تالى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله حضرت على عليه السّلام است.
3- ابراهيم حموينى در فرائد السمطين به چهار سند روايت نموده.
4- ابن عباس و جابر و أبو البختري گفته که: اين آيه مخصوص است به
«1» تفسير مجمع البيان ج 5 ص 150.
«2» اصول کافى، ج 1، کتاب الحجّة ص 190، حديث 3.
جلد 6 - صفحه 41
على بن أبي طالب عليه السّلام و هيچکس از صحابه با او شريک نيست.
5- واحدى در وسيط.
6- طبرى و نظيرى و حماد بن سلمه از انس بن مالک.
7- ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه به دو سند نقل نموده.
8- فخر رازى در تفسير کبير تصريح نموده که مراد به شاهد که از خود رسول خدا و بعض از او است، على بن ابى طالب مى‌باشد؛ و المراد منه تشريف هذا الشّاهد بانّه بعض من محمّد صلّى اللّه عليه و آله.
9- حافظ ابو نعيم در حلية الاولياء روايت نموده و مسلم داشته که مراد «بيّنه» رسول خدا، و «شاهد» امير المؤمنين عليه السّلام است.
10- ابن مغازلى به ده سند، و موفق بن احمد به چهار سند، و ابراهيم بن محمد به هفت سند نقل نموده‌اند که مراد «شاهد» على عليه السّلام است. «1» برهان: در مقام استدلال گوئيم: ظاهر آيه شريفه آنکه خداوند متعال توبيخ و ملامت منافقين و کفار، چنانچه سياق آيات شريفه قبل است مى‌فرمايد: آيا کسى که بر بيّنه و معجزات از جانب پروردگار است که نفس مقدسه حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله است و کسى که تلو در بعد او است شاهد و گواهى که از خود او باشد، حال ايشان از کفار و منافقين از دنياپرستان مساوى خواهد بود، و لفظ «من» در آيه «وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ» يا مراد آن (من جنسيه يا بعضيّه يا بدليّه) است.
و على أىّ حال، آن شاهد تالى بعد رسول ظاهر بلکه نص در بعديت بلافصل است، چه آنکه تلو شى‌ء، ما بعد بلافصل شى‌ء را گويند. و حاصل معنى آنکه شاهد و گواهى تالى در بعد رسول يا از جنس رسول يا بعض رسول يا بدل رسول است، و از بديهيات است که تالى بلافصل رسول که از جنس رسول يا بدل رسول است، البته خليفه بلافصل حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله خواهد بود. و اگر مراد تالى در فضل باشد، باز دلالت بر امامت دارد، زيرا تفضيل مفضول بر فاضل قبيح است عقلا، و نيز دال است بر عصمت آن حضرت، زيرا به شهادت
«1» اين روايات را در تفسير برهان ج 2 ص 214 و کتاب غاية المرام باب 128 به همين ترتيب آورده.
جلد 6 - صفحه 42
يک نفر، هرگاه معصوم نباشد، مدعا ثابت نشود.
بعد از آن در صفت تورات که شاهد بر حقيقت قرآن و پيغمبر آخر الزمان است مى‌فرمايد:
وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى: و پيش از قرآن يا پيغمبر آخر الزمان عليه صلوات اللّه الملک المنان کتاب موسى عليه السّلام بود که مصدق قرآن و مبشر سيد پيغمبران است. إِماماً وَ رَحْمَةً: در حالتى که آن تورات پيشوا بود مر اهل دين را و سبب بخشايش و واسطه فيض الهى بود مر صاحبان يقين را در دنيا و آخرت. أُولئِکَ يُؤْمِنُونَ بِهِ: آن گروه صاحب بينه الهى ايمان مى‌آورند به قرآن يا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله. وَ مَنْ يَکْفُرْ بِهِ: و هر که کافر شود به قرآن يا پيغمبر آخر الزمان، مِنَ الْأَحْزابِ: از گروهها و ملل متفرقه يهود و نصارى و مشرکين و منحرفين از دين مبين و دشمنان سيّد المرسلين بتمامه، فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ: پس آتش جهنم وعده‌گاه و بازگشت و مقر او است و لا محاله بدو خواهد رسيد.
ابو موسى اشعرى روايت نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که فرمود: لا يسمع بى احد من الامّة لا يهودى و لا نصرانىّ ثم لم يؤمن بى‌الّا کان من اصحاب النّار. «1» يعنى: هيچ يهودى و نصرانى نباشد که نام من شنود و ايمان نياورد مگر آنکه از اهل جهنم باشد. ابو موسى گويد: من با خود انديشه نمودم که اين را پيغمبر از قرآن مى‌گويد، طلب آن بايد کرد. اين آيه به يادم آمد که «وَ مَنْ يَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ» گفتم: صدق اللّه و صدق رسول اللّه.
فَلا تَکُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ: خطاب به پيغمبر و مراد امت است، يعنى پس مباش اى مکلف يا اى انسان يا اى شنونده در شک از اين موعد از امر پروردگار يا در انزال قرآن. عياشى از حضرت صادق عليه السّلام در تأويل اين آيه روايت نموده که مباش در شک ولايت على السّلام. «2» إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ: بدرستى که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله يا قرآن حق است از جانب پروردگار تو. يا خبرى که تو
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 150.
«2» تفسير عياشى ج 2 ص 142.
جلد 6 - صفحه 43
را آگاه کرده‌اند حق است از جانب خداوند سبحان. وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ: و لکن بيشتر مردمان ايمان نمى‌آورند به پيغمبر يا قرآن و تصديق نمى‌کنند حقانيت آن را به جهت کمى تدبر و تأمل و زيادتى انکار و لجاج. «1»