تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ فَمَنْ کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَةً أُولئِکَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَکُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ «17»
ترجمه
آيا پس کسيکه واقف باشد بر دليل واضحى از پروردگارش و از پى در آيد آنرا گواهى از او و پيش از آن کتاب موسى باشد که پيشوا و رحمت است آنگروه ميگروند بآن و هر کس کافر شود بآن از فرقه‌ها پس آتش وعده گاه او است پس مباش در شکّى از آن همانا آن حقّ است از پروردگارت ولى بيشتر مردم نميگروند.
تفسير
کسانيکه پايه اعتقاد و عمل آنها مبنى بر دليل و برهان قطعى است که از جانب خداوند بتوسط عقل سليم و فهم مستقيم بآنها افاضه شده است و نيز براى ايشان در تعقيب آن شاهد و گواهى مانند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام عليه السّلام و قرآن از طرف خداوند فرستاده شده با آنکه قبلا هم کتابى براى آنها فرستاده شده باشد مانند کتاب حضرت موسى عليه السّلام که هريک از آن شاهد و کتاب پيشوا و راهنما و هدايت و رحمت باشد براى آنها و تأييد و تقويت نمايد نظريّه عقلى ايشان را بتصديق نبوّت و بشارت بوجود آنحضرت ممکن نيست در عقائدشان شکّى روى دهد و مانند کسانى باشند که مشغول بزخارف دنياى دنى شدند و از فکر در براهين و ادلّه دالّه بر حقّ و حقيقت بازماندند آن جماعت ايمان مى‌آورند بخدا و کتاب و پيغمبر و امام و کسانيکه کافر شوند بهر يک از اينها از فرق مختلفه و مذاهب متفرّقه و قبائل متشتّته موعد و جايگاه آنها آتش جهنّم است پس نبايد در شک بود از هيچيک از حقائق مذکوره که خدا و پيغمبر و کتاب و امام و معاد باشد چون همه حق است ولى بيشتر مردم در فکر مبدء و معاد نيستند و ايمان نمى‌آورند و بنابراين استفهام انکارى و خبر محذوف است يعنى آيا کسانيکه از اين قبيل هستند مانند کسانى ميباشند که بر خلاف آنانند نه چنين است و فرد اکمل اين جماعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و شاهد براى او از جانب خداوند امير المؤمنين عليه السّلام است که بمنزله نفس و جزء وجود او است و ائمّه
جلد 3 صفحه 69
اطهارند که ذريّه او و اجزاء وجوديّه آنحضرتند و ايشان و قرآن هر يک شاهدند براى اهل علم و معرفت و تورية مؤيّد و راهنماى ديگرى است براى آنها که قبلا بوده لذا بنظر حقير اختلافى بين اقوال و احاديث وارده در اينمقام نيست و ظاهرا ضمير مجرور در شاهد منه راجع به ربّ است و محتمل است راجع به کلمه من باشد به اعتبار اراده فرد اکمل که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و اتّحاد شاهد که امام است با او و در مرية منه راجع بشاهد است به اعتبار هر يک از مصاديق متعدّده آن از قرآن و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام عليه السّلام و محتمل است راجع به موعد باشد و در يؤمنون به و يکفر به محتملات متعدّده‌اى دارد از مذکورات در آيه شريفه و مصاديق آنها که از تأمّل در مفاد آن که بيان شد واضح ميشود و کلمه اماما و رحمة که عطف بر آنست ظاهرا حال است براى کتاب موسى ولى واقعا ممکن است حال باشد براى شاهد به اعتبار تخصيص آن به منه با آنکه انسب است بآن از جهاتى و ممکن است حال باشد براى هر دو بنابر تحقيق و اصلى که در الفاظ قرآنيّه تأسيس شد در سوره بقره و مکرّر اشاره بآن شده است در هر حال ما اجمالا اقوال و احاديث وارده در اينمقام را نقل و تطبيق را با بيان مذکور محوّل بمطالعه خوانندگان مينمائيم.
در کافى از امام کاظم و رضا عليهما السلام نقل نموده که امير المؤمنين عليه السّلام شاهد بر رسول خدا است و رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم داراى بيّنه است از پروردگارش و در مجمع از امير المؤمنين و امام باقر و رضا عليهم السلام نقل نموده که شاهد از او على بن أبي طالب است که شهادت ميدهد براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و او از او است و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نازل شد افمن کان على بيّنة من ربّه و يتلوه شاهد منه اماما و رحمة و من قبله کتاب موسى و نيز از امام باقر عليه السّلام نقل نموده حديث مرقوم را بعلاوه آنکه مراد از کسيکه واقف بر بيّنه است پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و آيه شريفه را مقدّم و مؤخر تأليف نموده‌اند و عيّاشى ره از آنحضرت نقل نموده که آنکسيکه واقف بر بيّنه است پيغمبر است و آن کسيکه در پى او آيد بعد از او که شاهد است از او امير المؤمنين عليه السّلام است و بعد از او اوصياء او هستند هر يک بعد از ديگرى و از امير المؤمنين عليه السّلام بطرق متعدّده رسيده که اين آيه در شأن من نازل شده کسيکه داراى بيّنه است از پروردگارش محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و من شاهدم و در بعضى از اين روايات
جلد 3 صفحه 70
فرموده که اين آيه افضل منقبت من است و ردّ فرموده است زنديقى را که تمسّک نموده بود باين آيه بر بطلان دين اسلام باين تقريب که خداوند در اين آيه فرموده بعد از پيغمبر شاهدى از خدا بر صدق او مى‌آيد و بعد از پيغمبر شما کسى آمد که مدّتها بت پرست بود باين بيان که اين آيه حجّت است از خداوند بر خلق که کسى لياقت خلافت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را دارد که مانند او باشد در طهارت و بمنزله نفس او باشد نه کسيکه آلوده به رجس کفر شده باشد در وقتى از اوقات چنانچه در جواب حضرت ابراهيم عليه السّلام فرمود عهد من بظالمين نميرسد و مراد از ظلم شرک است چون فرموده همانا شرک ظلم بزرگ است لذا حضرت ابراهيم عليه السّلام دعا کرد که خداوند او و اولادش را از بت پرستى مجتنب فرمايد پس اين آيه دليل است بر حقيّت دين اسلام و مذهب شيعه و بطلان مذهب اهل سنّت نه بطلان دين اسلام حقير عرض ميکنم ملاحظه نمائيد چگونه امام عليه السّلام دليل طرف را گرفته و بر ردّ او اقامه فرموده است به بيانيکه محيّر العقول است و بنحو اختصار ذکر شد و بنابراين کلمه من در منه يا بيانيّه است يعنى شاهد از جنس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و متّصف بصفات او است يا تبعيضيّه است يعنى جزء او و بمنزله نفس او است و بر هر تقدير دلالتش بر خلافت بلا فصل آن حضرت واضح است و مفاد اين روايات را علامه حلّى عليه الرحمة نسبت بجمهور مفسّرين اهل سنّت داده و در احقاق الحقّ قاضى ره اثبات نموده است آنرا بنقل از اکابر آنها از متقدّمين و متأخرين و بعضى گفته‌اند مراد از آنانکه واقف بر بيّنه‌اند مؤمنان اهل کتابند چون آنانند که معتقد به تورات و ساير کتب سماوى هستند و خداوند فرموده آنگروه ايمان مى‌آورند به پيغمبر يا قرآن و بعضى يتلوه را مأخوذ از تلاوت گرفته‌اند و تلاوت کننده را امير المؤمنين عليه السّلام دانسته‌اند و روايتى هم بر طبق اين معنى از آنحضرت در بصائر نقل شده و بعضى تلاوت کننده را پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بعضى جبرئيل عليه السّلام دانسته‌اند و تلاوت شده بر اين تقادير قرآن است و آن مراد از بيّنه است و در مجمع از امام حسين عليه السّلام نقل نموده که شاهد از خدا محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است فيض ره فرموده بنابراين مراد از کسيکه واقف بر بيّنه است هر مؤمن مخلص داراى بصيرت در دين است و منافى نيست با نزول آيه در شأن نبى و وصى و باين تعميم نظر دارد کسيکه تفسير نموده است شاهد را بقرآن يعنى آن شاهدى است از خداوند که شهادت ميدهد به صحّت خود
جلد 3 صفحه 71
و مخاطب به نهى از شک در ذيل آيه ظاهرا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و واقعا عموم مکلفين ميباشند و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد نهى از شک در ولايت امير المؤمنين عليه السّلام است و با اينهمه موجبات وضوح حق، باز بيشتر مردم ايمان نمى‌آورند چون از فهم برهان عاجزند يا متعصّب در طريقه آباء و اجداد يا متکبّر و لجوج و عنودند يا اشتغال بدنيا بکلّى آنها را از فکر در مبدء و معاد باز داشته که قبلا اشاره شد و اللّه اعلم ..