تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أُولئِکَ لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما کانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا يُبْصِرُونَ «20»
أُولئِکَ لَمْ يَکُونُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ: آن جماعت متّصف به صفات مذکوره نيستند عاجز کننده مر خداى تعالى را در زمين از عذاب خود به فرار نمودن، هرگاه اراده فرمايد عذاب ايشان را: مانند دشمنى که فرار کند از کسى که بيابد او را هرجا که باشد. تخصيص ذکر زمين با اينکه به هر حال در قبضه قدرت الهى هستند، به جهت آنست که زمين محل فرار بشر و پناه آنان باشد هنگام مخاوف، کأنّه حق تعالى نفى فرموده از اين جماعت مأوى و ملجأ و مانع را از عذاب قهر سبحانى. «1» وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ: و نيست مر ايشان را غير از خداى تعالى هيچ دوستانى که عقوبت الهى را از آنها باز دارند، و ناصرى ندارند تا آنها را يارى کند در دفع مکاره و شدائد دنيا اگر حق تعالى اراده فرمايد ابقاى آن را، «2» و لکن تأخير عقوبت ايشان نمود تا روز قيامت به جهت آنکه شديدتر و سخت‌تر خواهد بود. يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ: افزوده شود براى آنها عذاب، يعنى اکتفا نشود به عذاب کفرشان، بلکه عقاب ساير معاصى از اضلال و اغواى مردم هم زائد شود، چنانچه در آيه ديگر فرموده «زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا يُفْسِدُونَ» «3» يا آنکه هر زمان قسمى از عذاب بر آنها وارد گردد، در عقب آن نوعى
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 151.
«2» مدرک سابق.
«3» سوره نحل، آيه 88.
جلد 6 - صفحه 46
مثل آن يا سخت‌تر طارى شود تمام به استحقاق است نه جزاف. يا زياد شود عذاب رؤسا به سبب کفرشان و منع مردمان از راه حق و دعوت به باطل و کتمان.
اين عذاب و زيادتى آن به جهت آن است که: ما کانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ:
نبودند که توانائى داشته باشند شنيدن حق را، زيرا به سوء اختيار خود متنفر و دور گردند از آيات الهى. وَ ما کانُوا يُبْصِرُونَ: 1- و نبودند که ببينند آيات سبحانى را، چه توجه و التفات به آن نداشتند. 2- به سبب کراهت طبع آنها از شنيدن کلمات الهى و اعراض آنها، مانند کسى بودند که اصلا شنوائى ندارد، و در اين صورت ديدن بينا هم فايده نداشت، به جهت عدم تدبر و تفکر، کأنّه به منزله کسى که قوه بينائى ندارد. 3- چون غرض از شنيدن و ديدن آيات و حجج سبحانى، شنوائى و بينائى قلب است به تأمل و تعقل و ترتب آثار نافعه بر آن، و اين منکرين و معاندين به سوء اختيار، هشيارى و آگاهى قلب را محجوب نمودند.
لا جرم کر و کور واقعى محسوب باشند. 4- «ما» در اينجا نافيه نباشد بلکه جارى مجراى قول عرب است (لأواصلنّک ما لاح نجم) بنابراين معنى آنکه:
ايشان معذبند مادامى که حيات دارند. «1» تنبيه: اين مطلب مسلم آمده که عبرت و اعتبار به آيات الهى عموم لفظ است نه خصوص سبب. بنابراين آيه شريفه گرچه در شأن آن جماعت معاندين زمان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله نازل شده، لکن شامل خواهد بود تا روز قيامت کسانى را که منع کنند و باز دارند مردمان را از راه خدا و اسلام و قرآن، و به تدابير و تدليسات گمراه و منحرف سازند ايشان را از سنت خاتم انبيا صلّى اللّه عليه و آله و ميل دهند آنان را به کيش و آئين غير حق، هر آينه داخل در اين جماعت، و در عذاب آنها شريک خواهند بود. (فتأمّل ايّها العاقل).
«1» مدرک سابق.
جلد 6 - صفحه 47