اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الصَّفا وَ المَروَةَ مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ فَمَن حَج‌َّ البَيت‌َ أَوِ اعتَمَرَ فَلا جُناح‌َ عَلَيه‌ِ أَن يَطَّوَّف‌َ بِهِما وَ مَن تَطَوَّع‌َ خَيراً فَإِن‌َّ اللّه‌َ شاکِرٌ عَلِيم‌ٌ (158)
(همانا صفا و مروه از نشانه‌هاي خداست پس هر که حج‌ّ خانه خدا و يا عمره بجاي آورد گناهي نيست بر او که بر صفا و مروه طواف کند و هر که نيکويي بجاي آورد محققا خداوند قدردان و داناست) صفا و مروه نام دو کوه است در مکه و سعي بين صفا و مروه يکي از اعمال حج و عمره است و آن هفت شوط است که از صفا شروع و بمروة ختم ميگردد به اينکه طريق که چهار مرتبه از صفا بطرف مروه و سه مرتبه از مروه بصفا ميروند و وقتش بعد از طواف کعبه و نماز طواف است و در عمره بايد در حال احرام سعي کنند و پس از سعي تقصير نموده و محل‌ّ شوند و در حج بايد در حالي که محل‌ّ ميشوند انجام دهند
1- سوره اعراف آيه 155
2- سوره مؤمن آيه 7
جلد 2 - صفحه 263
چون اعمال عمره پنج چيز است: احرام، طواف، نماز طواف، سعي بين صفا و مروه و تقصير و بعد از تقصير محل‌ّ ميشوند و اعمال حج عبارتند از احرام، وقوف بعرفات وقوف بمشعر، رمي جمره عقبي، ذبح، تقصير، و سپس محل‌ّ ميشوند و بقيه اعمال را بجاي ميآورند که طواف حج و نماز طواف، سعي بين صفا و مروه، بيتوته دو شب (11- 12) در مني و رمي جمرات ثلاث، طواف نساء، نماز طواف، توقف در مني «روز دوازدهم تا ظهر و رمي جمرات ثلاث در روز سيزدهم در بعض موارد و تفصيل آن در فقه در باب مناسک حج مذکور است.
و سرّ حکمت سعي بين دو کوه صفا و مروه را بعضي گفتند چون هاجر در طلب آب يا در طلب انيس که رفع وحشت از او شود هفت مرتبه از اينکوه بآن کوه رفت اينکه عمل تشريع گرديد چنانچه هر دو مستفاد از اخبار است و ممکن است يکي از حکم آن اشاره بصحراي قيامت و سرگرداني و حيراني مردم را در طلب پناهگاه و راه نجاتي باشد که از اينطرف بآنطرف ميروند و ميدوند و نمي‌يابند.
و اصل صفا بمعني سنگ نرم و سخت و مروه بمعني سنگ سپيد درخشان و يا سنگ بسيار سخت است.
«مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ» شعائر جمع شعيرة بمعني علامت و نشانه است و شعائر اللّه يعني چيزهايي که نشانه دين و ايمان بخداست بنا بر اينکه هر چه نشانه و علامت دين و ايمان باشد جزو شعائر الهي است و از همين قبيل است مشعر الحرام و تمام مقامات حج و اماکن مشرفه و مجالس موعظه و بيان احکام و فضائل خاندان پيغمبر و مساجد و اعياد و سوگواريها همه از شعائر دين است و تعظيم شعائر مذهبي ممدوح بلکه در بسيار از موارد لازم و نشانه تقوي است چنانچه ميفرمايد
جلد 2 - صفحه 264
وَ مَن يُعَظِّم شَعائِرَ اللّه‌ِ فَإِنَّها مِن تَقوَي القُلُوب‌ِ«1» فَمَن حَج‌َّ البَيت‌َ أَوِ اعتَمَرَ کسي که حج‌ّ خانه خدا کند يا عمره انجام دهد چه حج‌ّ واجب باشد که باستطاعت يا نذر و يا نيابت و نحو اينها واجب شده باشد و چه حج‌ّ مستحب‌ّ و چه عمره مفرده باشد و چه عمره تمتع.
فَلا جُناح‌َ عَلَيه‌ِ أَن يَطَّوَّف‌َ بِهِما جناح بمعني گناه است و نفي جناح افاده تجويز و ترخيص ميکند و تعبير باين عبارت با اينکه سعي بين صفا و مروه لازم و واجب است براي دفع توهم حذر است چنانچه در حديثي که مجمع البيان از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده ميفرمايد: «
و ان المسلمين کانوا يظنون ان السعي بين الصفا و المروة شيئي صنعه المشرکون فانزل اللّه إِن‌َّ الصَّفا وَ المَروَةَ مِن شَعائِرِ اللّه‌ِ
الاية
» و در حديث ديگر دارد که مشرکين بتي در صفا نصب کرده بودند بنام اساف و بتي در مروة بنام نائله و در موقع سعي آنها را لمس ميکردند، و پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در عمرة القضا با مشرکين شرط کرد که در موقع سعي مسلمين بتها را بردارند و چون پيغمبر و مسلمين سعي نمودند آنها را برگردانيدند و مردي از مسلمين هنوز سعي ننموده بود و توهم کرد که ديگر سعي لازم نيست، اينکه آيه نازل شد.
و نظير اينکه در مورد قصر است که ميفرمايد وَ إِذا ضَرَبتُم فِي الأَرض‌ِ فَلَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَن تَقصُرُوا مِن‌َ الصَّلاةِ«2» که مسلمانان توهم نمودند که در مسافرت و در مورد خوف لازم است نماز را تمام کنند اينکه آيه نازل شد و ترخيص قصر را بيان نمود با اينکه بنا بر مذهب شيعه لازم است
1- سورة الحج آيه 33
2- سوره النساء آيه 102
جلد 2 - صفحه 265
و طواف و تطوف بمعني دور چيزي گرديدن است مانند طواف حول البيت و تعبير از سعي بين صفا و مروه بتطوف، باعتبار اينست که سعي کننده رفت و آمد ميکند کانّه دور ميزند ولي سعي اعم‌ّ است از ذهاب و اياب و ذهاب تنها و از اينکه جهت تعبير بطواف احسن و افصح است.
وَ مَن تَطَوَّع‌َ خَيراً تطوع از طوع بمعني طاعت است و تطوع خير، بمعني عمل خوبي را از روي طوع انجام دادن است از اينجهت گفتند تطوع در مورد عمل مندوب استعمال ميشود بنا بر اينکه ظاهر اينست که مراد از تطوع خير سعي بين صفا و مروه است که در حج و عمره مستحبي انجام ميشود زيرا حج و عمره مستحب‌ّ هم بدون سعي صحيح نيست.
و مراد خصوص سعي بين صفا و مروه نميباشد زيرا دليل بر استحباب آن مستقلا از نظر اخبار و فتاوي علماء نداريم و همچنين مراد از تطوع خير اتيان بجميع خيرات و طاعات نميباشد زيرا مناسبت با جملات آيه ندارد.
فَإِن‌َّ اللّه‌َ شاکِرٌ عَلِيم‌ٌ جواب جمله شرط است و تعبير بشاکر از باب لطف و عنايت است و گرنه کسي نعمتي بخدا نمي‌دهد و نفعي از اعمال کسي عايد خدا نميشود که شکر و قدرداني آن را بجاي آورد. يعني خداوند باعمال بندگان جزاي نيکو ميدهد و عالم بافعال آنهاست و هيچ فعلي را بدون جزاء نميگذارد و عمل خيري در پيشگاه او از بين نميرود.