تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ کُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (40) وَ قالَ ارْکَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (41)
ترجمه
تا وقتى که آمد فرمان ما و جوشيد آن تنور گفتيم حمل کن در آن از هر حيوانى نر و ماده دو فرد و خانواده خود را مگر کسيرا که پيشى گرفته است بر او آنحکم و کسيرا که ايمان آورده است و ايمان نياورده بودند با او مگر کمى
و گفت سوار شويد در آن بنام خدا در وقت راندن آن و هنگام باز داشتن آن همانا پروردگار من هر آينه آمرزنده مهربان است.
تفسير
در کافى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که چون حضرت نوح از ساختن کشتى فراغت يافت با آنکه موعد مقرّر بين او و خداوند در هلاک قومش جوشيدن تنور بود و بجوش آمد زن او خبر داد بآنحضرت که آب از تنور جوشيد و او بر خواست و در تنور را مهر کرد و رفت و آب ساکن شد تا آنحضرت کسانيرا که ميخواست داخل کشتى کند کرد و مراجعت نمود و مهر را برداشت و خداوند آن آب و ساير چشمه‌هاى زمين را جارى فرمود و درهاى آسمان را براى ريزش آب گشود و آنچه مقدّر بود غرق شود شد و نجّارى کشتى در وسط مسجد کوفه انجام يافت و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام قريب باين مضمون را نقل نموده و در مجمع از آنحضرت نقل نموده که تنور در خانه پيرزن مؤمنه‌اى بود در جانب راست مسجد کوفه و در منهج رواياتى نقل نموده که کاشف است از آنکه آن مسجد از قديم معبد انبياء عظام بوده و در شب معراج حضرت ختمى مرتبت در آنجا فرود آمده و نماز گذارده و مزيّت ثواب نماز گذاردن در آن براى اين شرافت است و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون حضرت نوح از ساختن کشتى فراغت يافت خداوند امر فرمود او را که بخواند تمامى حيوانات زمين را بزبان سريانى و خواند و حاضر شدند و از هر جنس از اجناس حيوانات يک نر و يک ماده در کشتى جاى داد و در تمام دنيا هشتاد نفر به او ايمان آورده بودند و نجّارى کشتى در مسجد
جلد 3 صفحه 80
کوفه بعمل آمد و چون روز موعود الهى رسيد زوجه او تفحّص ميکرد در محلّى از مسجد کوفه که معروف به فار التنّور است ناگاه صيحه‌اى کشيد و حضرت نوح براى هر نوعى از انواع حيوان در کشتى محلّى تعيين نموده بود و غذاء مناسب آنها را تهيه کرده بود و چون صداى زوجه خود را شنيد نزديک تنور آمد و گلى بر آن نهاد و مهر کرد تا تمام حيوانات را داخل کشتى نمود و مراجعت کرد و مهر و گل را برداشت و آفتاب گرفت و آب از آسمان سرازير شد يکپارچه نه قطره قطره و زمين تمامى چشمه‌هاى آب شد و آنچه مقدّر بود غرق گرديد و در مجمع از آنحضرت و در معانى از امام باقر عليه السّلام عدد اهل ايمان در هشت نفر تعيين شده است.
و از آنحضرت روايت شده که تمام اهل زمين از اولاد نوح عليه السّلام نيستند چون خداوند در اين آيه امر فرموده است او را به آنکه اهل ايمان را در کشتى جاى دهد و در آيه ديگر خبر از وجود ذريّه آنها داده است آنجا که فرموده ذريّة من حملنا مع نوح و در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حضرت نوح ازواج ثمانيه را که در اواخر سوره انعام ذکر شده يعنى شتر و گاو و گوسفند و بز از هر جنس نر و ماده دو نوع اهلى و وحشى را در کشتى جاى داد و در مجمع و قمّى ره از آنحضرت نقل نموده که خداوند قبل از طوفان چهل سال ارحام زنان را عقيم فرمود که نزائيدند و تمام حيوانات را نوح عليه السّلام احضار فرمود به امر خداوند و از هر جنس حيوانى يک جفت نر و ماده در کشتى قرار داد مگر موش که يک جفت از دماغ خوک، و گربه که يک جفت از دماغ شير بعد از دست کشيدن حضرت نوح به جبين آن دو حيوان بعطسه آن دو بيرون افتادند و در کافى و عيّاشى ره از آنحضرت نقل نموده که طول کشتى يکهزار و دويست ذراع و عرضش هشتصد ذراع و ارتفاعش هشتاد ذراع بود و قمّى ره نيز اينمعنى را از آنحضرت نقل نموده و بعضى از اين معانى مذکوره در روايات ديگرى تأييد شده و آنکه مدّت ساختن کشتى هشتاد سال بوده است و تکذيب فرموده‌اند قول عامّه را که گفته‌اند مدّت آن پانصد سال بوده و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام مجرى و مرسى را به مسير و موقف تفسير فرموده و بنابراين مفاد دو آيه شريفه آنستکه نوح عليه السّلام منتظر عذاب الهى بود براى قومش تا وقتى که به امر خداوند تنور معهود بجوش آمد و آب از آن فوران نمود و وحى شد به آنحضرت که حمل نمايد در کشتى معهود از
جلد 3 صفحه 81
هر نوع حيوانى نر و ماده را که دو فردند و هر يک جفت ديگرى ميباشند و به اين لحاظ تعبير به زوجين شده است و بنابراين مضاف اليه کلّ مقدّر و زوجين مفعول احمل و اثنين صفت مؤکّده زوجين است و کلّ بدون تنوين نيز قرائت شده و در اينصورت زوجين مضاف اليه کلّ و اثنين مفعول احمل است و معنى آنستکه گفتيم حمل کن از هر دو زوجى از حيوانات دو فرد را و مراد واضح است که بايد از هر نر و ماده حيوانى که هر يک زوج ديگرند دو فرد را حمل نمايد و بنظر حقير اينکه تصريح به اثنين فرموده براى آنستکه گاهى زوجين گفته ميشود و از آن اراده ميشود دو فرد مانند زن و شوهر که هر يک زوج ديگرى ميباشند و به آن دو زوجين گفته ميشود و گاهى زوجين گفته ميشود و از آن اراده ميشود چهار فرد مانند آنکه گفته ميشود دو جفت کفش يا دو جفت اسب و از آن اراده ميشود چهار لنگه و فرد و اينجا مراد معناى اول است و نيز مأمور شد که حمل نمايد با خود در کشتى خانواده خود را يعنى عيال و پسران خود و زنان آنها را غير از واعله و کنعان که زن و پسر آنحضرت بودند و مورد غضب الهى شده بودند براى کفرشان و مقدّر شده بود غرق آن دو و نيز حمل نمايد کسانيرا که ايمان آوردند از بيگانگان و ايمان نياورده بودند با او يا به تبع او مگر هشتاد نفر که عدّه آنها بالنّسبه به کفّار کم بود با آنکه ده و هشت نفر نيز نقل نموده‌اند و حضرت نوح به آنها فرمود سوار شويد در کشتى مانند سوار شدنتان بر حيوانات و در موقع سير و وقوف آن نام خدا را ببريد چنانچه از روايت امام صادق عليه السّلام استفاده ميشود و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه بايد نام خدا را ببريد تا کشتى حرکت کند و نيز بايد نام خدا را ببريد تا کشتى واقف شود چون مجرى و مرسى دو مصدرند يعنى بنام خدا است اجراء و اسراء آن که بمعنى روان نمودن و باز داشتن است و گفته‌اند چون ميخواستند کشتى حرکت کند ميگفتند بسم اللّه مجربها حرکت ميکرد و چون ميخواستند واقف شود ميگفتند بسم اللّه مرسيها واقف ميشد و بنظر حقير محتمل است مأمور شده باشند که در وقت سوار و پياده شدن بگويند بسم اللّه الغفور الرّحيم لذا حضرت نوح پس از امر نمودن آنها را بسوارى بنام خدا براى اشاره به اين خصوصيّت اثبات دو صفت مغفرت و رحمت را براى پروردگار خود نموده است و گفته‌اند پسران حضرت نوح که در کشتى بودند سه نفر سام و حام و يافث بودند که
جلد 3 صفحه 82
عرب و عجم و روم و فارس از نسل سامند و نژاد اسود از نسل حام چون در کشتى با عيال خود خلوت نمود با آنکه از آن نهى شده بود و حضرت نوح او را نفرين کرد و اولادش سياه پوست شدند و ترک و چين و يأجوج و مأجوج از نسل يافثند و کسان ديگرى که با حضرت نوح در کشتى بودند زن نداشتند و از آنها نسلى باقى نماند و تمام مردم دنيا از نسل حضرت نوحند لذا ملقّب به ابو البشر ثانى شده است و در روايت منقوله از امام باقر عليه السّلام اينمعنى تکذيب شده بود با دليل و قبلا ذکر شد و اللّه اعلم ..